فتوت، چهره اجتماعی تصوف در آذربایجان (از قرن پنجم تا پایان قرن هفتم ق)
نویسندگان
1 دانشیار دانشگاه زنجان
2 دانشیار دانشگاه الزاهراء تهران،
doi
10.22034/jiiph.2020.12327چکیده
سرزمین آذربایجان با جغرافیا و تاریخ خاص خود، سالهای متمادی مرکز فرهنگی ایران بود. قبل از اسلام در این سرزمین، زمینۀ فکری رازورزانهای وجود داشت که آثار و بقایای آن در دورۀ اسلامی بهصورت عرفان و تصوف ظهور نمود و تا دورۀ ایلخانی تداوم یافت و بیشتر شد. اینکه بنا به شرایط سیاسی و اجتماعی آذربایجان از قرن پنچم تا هفتم ق کدام گرایش از تصوف، نمود بیشتری در این منطقه داشته، موضوعی قابلبررسی است. یافتهها حاکی از مستعجل بودنِ دولتهای حاکم، آشفتگی سیاسی، عدم ساماندهی اوضاع از سوی عمال دیوانی و ظلم سرداران مغول در دورۀ موردپژوهش است که حاصل آن شکلگیری حرکتهای مردمی و تصوّف متّصف به فتوّت جهت مقابله با بحرانهای سیاسی و اجتماعی مذکور در قالب گروههای اخیان و باباها بوده است. بر این اساس در نیمۀ دوّم قرن هفتم ق، تنۀ اصلی تصوّف آذربایجان را تصوفی شریعتمحور و ظلمستیز شکل داد که در درون خود به نوعی سهروردیه و کبرویه را تبلیغ مینمود و این ویژگی، در تصوّف هیچیک از سرزمینهای ایران دیده نمیشد. مقالۀ حاضر به روش توصیفیتحلیلی، مصادیق جریان فتوت را در آذربایجان تا پایان قرن هفتم ق واکاوی خواهد نمود.
