طراحی و اعتبارسنجی مدل دانشگاه دوسوتوان با رویکرد موازنه بین بهره‌برداری و اکتشاف

نویسندگان

1 دانشگاه آزاد اسلامی

2

3 دانشگاه سیستان و بلوچستان

4 دانشگاه آزاد اسلامی

doi
10.22034/hel.2026.2066769.2100
چکیده

هدف: دوسوتوانی سازمانی به توانایی یک نهاد در پیگیری هم‌زمان بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود و اکتشاف فرصت‌های آینده‌نگر اشاره دارد. این پژوهش با هدف طراحی و اعتبارسنجی مدل دانشگاه دوسوتوان مبتنی بر موازنه میان بهره‌برداری و اکتشاف صورت گرفت. روش پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد آمیخته و بر اساس طرح اکتشافی متوالی انجام شد. جامعه آماری بخش کیفی، خبرگان مدیریت آموزش عالی بودند که ۱۴ نفر از آنان به صورت هدفمند و با استفاده از نمونه‌گیری گلوله برفی برای انجام مصاحبه‌های نیمه ‌ ساختاریافته انتخاب شدند. جامعه آماری بخش کمی نیز شامل رؤسا، معاونان و اعضای هیئت علمی مرتبط در دانشگاه‌های جامع ایران بود که بر اساس فرمول کوکران، 256 نفر با روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای انتخاب شدند و به پرسشنامه محقق‌ساخته پاسخ دادند. در بخش کیفی، داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. روایی محتوا با نظر متخصصان و پایایی تحلیل با استفاده از روش‌های بازآزمون و توافق درون‌موضوعی تأیید گردید. در بخش کمی، روایی‌ سازه با استفاده از شاخص‌های روایی همگرا ( 5/ 0 < AVE ) و روایی واگرا (فورنل-لارکر و بارهای عرضی) و پایایی ابزار با بهره‌گیری از آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی (بزرگتر از 7/0) تأیید شد. همچنین برای اعتبارسنجی مدل از روش مدل‌یابی معادلات ساختاری استفاده شد. یافته‌ها: یافته‌های بخش کیفی نشان داد که بعد بهره‌برداری شامل شش مؤلفه اصلی سیاست‌های دانشگاهی، ساختارهای دانشگاهی، تعامل دانشگاه و صنعت، توسعه آموزش و پژوهش، منابع مالی و بودجه، و فرهنگ دانشگاهی است. همچنین بعد اکتشاف شامل شش مؤلفه اصلی توسعه منابع انسانی، ساختار و فناوری آینده ‌ نگر، و بودجه و منابع مالی ، سیاست و فرهنگ نوآورانه، مدیریت آینده‌نگر و نوآوری راهبردی است. افزون بر این، شش راهبرد برای ایجاد موازنه در دوسوتوانی در قالب دو مؤلفه اصلی «سیاست و ارزیابی» و «منابع و ساختار» شناسایی و در قالب مدل نهایی ارائه شد. در بخش کمی، نتایج تحلیل عاملی مرتبه اول و دوم، اعتبار مؤلفه‌های مدل را تأیید کرد و شاخص‌های برازش ( CFI=0.91 ، RMSEA=0.074 ، GOF=0.68 ) نیز حاکی از برازش مطلوب مدل دانشگاه دوسوتوان مبتنی بر موازنه بودند. نتیجه‌گیری: مدل ارائه‌شده در این پژوهش می‌تواند پاسخی به خلأ موجود در حوزه دوسوتوانی دانشگاهی باشد. این مدل با ایجاد توازن میان بهره‌برداری و اکتشاف، از شکل‌گیری ثبات غیرمولد و کاهش ظرفیت نوآوری جلوگیری کرده و مسیر سیاست‌گذاری و تحول آموزش عالی را هموار می‌سازد. ازاین‌رو، بهره‌گیری از این مدل در برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاه‌ها می‌تواند زمینه‌ساز نوآوری پایدار، تقویت تعامل دانشگاه و صنعت و ارتقای کارآمدی نظام آموزش عالی باشد.