فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: معاملات آگاهانه، به‌عنوان یکی از عوامل مخدوش‌کنندۀ شفافیت و کارایی بازار، در تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاران و مدیریت ریسک، نقشی مؤثر ایفا می‌کند؛ بنابراین شناسایی و سنجش میزان این‌گونه معاملات در سطوح خُرد بازار، اهمیت ویژه‌ای دارد. با توجه به گسترش فعالیت صندوق‌های سهامی قابل معامله در بورس، در بازار سرمایۀ ایران و نیاز به افزایش شفافیت و نظارت مؤثر بر آن‌ها، این مقاله در تلاش است که شاخصی معتبر و قابل اتکا برای سنجش‌عدم تقارن اطلاعاتی در این نهادهای مالی ارائه کند.روش: اولین مدل برای سنجش میزان معاملات مبتنی بر اطلاعات نهانی، مدل تخمین احتمال معاملات مبتنی بر اطلاعات نهانی (PIN) بوده است. این مدل شاخصی در اقتصاد مالی است که احتمال حضور معامله‌گران دارای اطلاعات نهانی در بازار را اندازه‌گیری می‌کند و نشان‌دهندۀ میزان‌عدم تقارن اطلاعاتی در فرایند معاملات است. مدل PIN طی زمان بهبود یافته است و مشکلات آن، از جمله سرعت کُند محاسبات و نیاز به تخمین چندین پارامتر، رفع شده است. یکی از مدل‌های تعدیل شده، مدل VPIN است که علاوه‌بر سرعت و دقت بیشتر، نیاز کمتری به تخمین پارامترهای مجهول مدل PIN دارد و با داشتن خاصیت حجم‌محور، قابلیت به‌روزرسانی پیوسته را نیز دارد. مدل VPIN با رفع ضعف اصلی مدل اولیه که حجم معاملات را نادیده می‌گرفت، امکان ارزیابی دقیق‌تری از احتمال وقوع معاملات آگاهانه را فراهم می‌آورد. داده‌های مورد استفاده در این مقاله، اطلاعات درون روزی قیمت، زمان و حجم معاملات برای ۹۲ صندوق سهامی قابل معامله در بورس اوراق بهادار تهران، طی بازه زمانی فروردین ۱۳۹۸ تا اسفند ۱۴۰۳ است. به‌منظور محاسبه شاخص احتمال معاملات مبتنی بر اطلاعات نهانی، ضمن جمع‌آوری و پردازش اطلاعاتی از جمله زمان، حجم و قیمت روزانه به‌صورت لحظه‌ای، شاخص VPIN برای هر صندوق در بازه زمانی مذکور استخراج شد. همچنین، صندوق‌ها بر اساس متغیرهایی چون میزان دارایی تحت مدیریت و نوع صنعت سرمایه‌پذیر (صندوق‌های سهامی بخشی قابل معامله در بورس) دسته‌بندی شدند تا تأثیر عوامل ساختاری بر سطح معاملات مبتنی بر اطلاعات نهانی بررسی شود.یافته‌ها: نتایج تحقیق نشان می‌دهد که احتمال وقوع معاملات مبتنی بر اطلاعات نهانی، در میان صندوق‌های مورد مطالعه تفاوت معناداری دارد. به‌طور مشخص، صندوق‌هایی با سطح دارایی تحت مدیریت بالاتر، میانگین شاخص VPIN کمتری نسبت به صندوق‌های کوچک‌تر داشته‌اند. همچنین، صندوق‌های بخشی در صنایع مختلف، شاخص VPIN متفاوتی دارند و این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که عوامل ساختاری، از جمله حجم دارایی، نوع صنعت سرمایه‌پذیر و رفتار معاملاتی سرمایه‌گذاران، بر میزان معاملات آگاهانه تأثیرگذارند.نتیجه‌گیری: مقاله حاضر با ارائه یک چارچوب تحلیلی بر پایه مدل VPIN، گامی در راستای شناسایی و سنجش‌عدم تقارن اطلاعاتی در صندوق‌های ETF فعال در بازار سرمایه ایران برداشته است. نتایج مطالعه (شامل بررسی و پایش شاخص VPINدر صندوق‌های سهامی، بخشی و کوچک، متوسط و بزرگ) بیانگر ضرورت توجه نهادهای نظارتی و سیاست‌گذاران، به متغیرهایی چون ساختار دارایی صندوق‌ها، نوع صنعت سرمایه‌پذیر و حجم معاملات برای افزایش شفافیت و کاهش نابرابری اطلاعاتی در بازار سرمایه است. همچنین، شاخص VPIN می‌تواند به‌عنوان ابزار تحلیلی مؤثر در مدل‌سازی ریسک اطلاعاتی در صندوق‌های ETF مورد استفاده قرار گیرد و مبنایی برای توسعه سامانه‌های نظارتی هوشمند فراهم سازد. در نهایت، یافته‌های این تحقیق ظرفیت کاربرد در تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاران، طراحی راهبردهای معاملاتی و ارتقای سیاست‌های نظارتی بازار سرمایه را دارد.