فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: هدف این پژوهش، بررسی نقش توسعۀ فین‌تک در ارتقای شمول مالی و ثبات مالی در کشورهای در حال توسعه است. با گسترش سریع خدمات مالی دیجیتال، فین‌تک به یکی از ابزارهای کلیدی برای افزایش دسترسی اقشار مختلف جامعه به خدمات مالی رسمی تبدیل شده است. با این حال، در کنار آثار مثبت فین‌تک بر گسترش شمول مالی، نگرانی‌هایی در خصوص پیامدهای آن بر ثبات مالی، ریسک‌های سیستمی و پایداری نظام بانکی مطرح شده است. ازاین‌رو، این مطالعه تلاش می‌کند تا روابط پویا و علّی میان توسعۀ فین‌تک، شمول مالی و ثبات مالی را به‌صورت هم‌زمان و در یک چارچوب اقتصادسنجی پویا بررسی کند. تمرکز اصلی پژوهش، بر شناسایی جهت و شدت اثرهای فین‌تک بر شمول مالی و ثبات مالی است تا مشخص شود آیا توسعۀ خدمات مالی دیجیتال، می‌تواند بدون ایجاد مخاطرات ساختاری، به بهبود عملکرد نظام مالی در کشورهای در حال توسعه منجر شود یا خیر. روش: در این پژوهش از داده‌های پانلی ۳۸ کشور در حال توسعه، طی دورۀ زمانی ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۳ استفاده شده است. به‌منظور تحلیل روابط پویا و درون‌زای متغیرها، مدل خودرگرسیون برداری پانلی (PVAR) به‌کار گرفته شده است. پیش از برآورد مدل، آزمون‌های ایستایی انجام شده است. نتایج این آزمون‌ها نشان می‌دهد که تمامی متغیرها در سطح معناداری ۵ درصد ایستا هستند. وقفۀ بهینه مدل، بر اساس معیارهای اطلاعاتی، برابر با یک دورۀ زمانی انتخاب شده است. شاخص ثبات مالی از طریق Z-score بانکی، به‌عنوان معیاری برای سنجش پایداری نظام بانکی محاسبه شده است. شاخص شمول مالی با استفاده از روش تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) و بر مبنای متغیرهایی شامل تعداد شعب بانکی، دستگاه‌های خودپرداز، حجم وام‌ها و سپرده‌های بانکی استخراج شده است. شاخص فین‌تک نیز با استفاده از میزان بهره‌گیری از پرداخت‌های دیجیتال مبتنی بر تلفن همراه، اندازه‌گیری شده است. برای تبیین روابط علّی و پویای میان متغیرها، از آزمون علیت گرنجری، توابع عکس‌العمل آنی و تجزیه واریانس خطای پیش‌بینی استفاده شده است. یافته‌ها: نتایج آزمون پایداری، ثبات ساختاری مدل PVAR را تأیید می‌کند. بر اساس نتایج آزمون علیت گرنجری، رابطه علّی یک‌طرفه‌ای از فین‌تک به شمول مالی مشاهده می‌شود که بیانگر نقش توسعۀ خدمات مالی دیجیتال در گسترش دسترسی مالی است. همچنین، رابطه علّی دوطرفه‌ای بین فین‌تک و ثبات مالی وجود دارد که تعامل متقابل میان نوآوری‌های مالی دیجیتال و پایداری نظام مالی را نشان می‌دهد. افزون‌براین، نتایج حاکی از وجود رابطۀ علّی یک‌طرفه از ثبات مالی به شمول مالی است. توابع عکس‌العمل آنی نشان می‌دهد که شوک‌های مثبت فین‌تک و ثبات مالی، اثر مثبت و معناداری بر شمول مالی در افق زمانی ۱۰ دوره‌ای دارند، در حالی که شوک‌های تورم و نرخ ارز در بلندمدت، اثر منفی بر شمول مالی برجای می‌گذارند. واکنش ثبات مالی به شوک‌های فین‌تک و شمول مالی در کوتاه‌مدت مثبت است؛ اما در بلندمدت به‌صورت منفی ظاهر می‌شود که گویای ماهیت پویا و بالقوه غیرخطی این روابط است. نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که توسعۀ فین‌تک می‌تواند به‌عنوان ابزاری مؤثر برای ارتقای شمول مالی در کشورهای در حال توسعه عمل کند، بدون آنکه در بلندمدت، تهدیدی جدی برای ثبات مالی ایجاد کند. با این حال، اثرهای فین‌تک بر ثبات مالی، به مدیریت و نظارت مستمر نیاز دارد؛ زیرا در بلندمدت می‌تواند مخاطرات بالقوه‌ای برای پایداری نظام مالی ایجاد کند. در مجموع، نتایج بر ضرورت طراحی چارچوب‌های نظارتی هوشمند و تقویت زیرساخت‌های مالی دیجیتال تأکید دارد تا ضمن بهره‌برداری از مزایای فین‌تک، در جهت گسترش شمول مالی، ثبات مالی نیز حفظ شود.