مسئولیت اجتماعی شرکتی در کسبوکارهای خانوادگی: با تأکید بر پایداری و رویکردی بیبلیومتریک
نویسندگان
1 استادیار، گروه استراتژی و سیاستگذاری کسبوکار، دانشکده مدیریت کسبوکار، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه مدیریت، دانشکدۀ علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
doi
10.22059/frj.2025.378414.1007617چکیده
هدف: پایداری در دهۀ اخیر، توجه زیادی را در حوزههای مختلف از جمله رسانهها، نهادها، سازمانهای سیاستگذار ملی و بینالمللی به خود جلب کرده است. همچنین ادبیات مسئولیت اجتماعی، بهویژه در شرکتهای خانوادگی که ویژگیهای منحصربهفردی دارند و آنها را از سایر نهادهای خصوصی متمایز میکند، بهتازگی گسترش سریعی را در رابطه با مفهوم پایداری تجربه کرده است و زمینههای پژوهشی متفاوت و جذابی را شکل داده است. این پژوهش در تلاش است تا با تجزیهوتحلیل بیبلیومتریک پژوهشهای پیشین مسئولیت اجتماعی شرکتی در کسبوکارهای خانوادگی و ادغام آن با پایداری، به یکپارچهسازی مطالعات گذشته بپردازد و از این طریق، شکاف اقدامهای پراکندۀ مسئولیت اجتماعی کسبوکارهای خانوادگی در صنایع مختلف را پوشش دهد. روش: روش این پژوهش، آمیخته و ترکیبی از روش کمی ـ کیفی با رویکردی بیبلیومتریک و طراحی مدلی مبتنی بر چارچوب اِیدیاُ (پیشایندها، تصمیمات و نتایج) و تیسیاِم (نظریه، زمینه، روش) است. در این مطالعه برای تحلیل علمسنجی، از پایگاه داده اسکوپوس، بزرگترین پایگاه دادۀ قابل اعتماد و مورد استفادۀ فراوان در پژوهشهای علمسنجی بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳ استفاده شد. از میان ۵۹۲ مقاله استخراجی، ۱۲۰ مقاله، پس از غربالگری اولیه، برای تحلیل علمسنجی انتخاب و وارد نرمافزار ویاُاِس ویور شد. در فاز عملیاتی پژوهش، برای حذف مقالههای نامرتب، از مدل پیشنهادی آیدن و همکاران (۲۰۱۷)، در چهار مرحله بهره گرفته شد: الف. شناسایی و استخراج مقالههای مرتبط؛ ب. غربالگری بر اساس عنوان و چکیدۀ مرتبط با حوزۀ اصلی پژوهش؛ ج. غربالگری مجدد با بررسی مقدمه، نتایج و انتخاب مقالههای مرتبط؛ د. ارزیابی و بررسی مقالههای غربالگری، بر اساس هدف پژوهش و انتخاب ۳۶ مقالۀ نهایی. یافتهها: یافتهها نشان داد که علاقه به مسئولیت اجتماعی شرکتی در شرکتهای خانوادگی پس از سال ۲۰۱۰ بهطور چشمگیری گسترش یافته است. مطالعات آغازین ردپایی در پژوهشهای اروپای غربی و آمریکای شمالی دارد؛ اما اکنون مرکز ثقل مطالعات بهسمت آسیا و بهویژه مطالعات در کشورهایی با اقتصاد نوظهور یا پیشرفته نظیر چین، تغییر جهت داده است. این تحلیل نقش محوری مطالعات کمّی، بهویژه با روشهای تحلیل رگرسیون را برجسته میکند و بسیاری از تحقیقات در این زمینه مبتنی بر آن هستند. نتیجهگیری: بر اساس مدل آیدن و همکاران با غربالگری ثانویه، یک مدل محققساخته از ۳۶ مقالۀ احصا شده، طراحی شد. نتایج نشان داد که سهم بیشتر پیشایندها در زمینههای مسئولیت اجتماعی شرکت عبارتاند از: توسعۀ پایدار، اهداف توسعۀ پایدار (SDG)، اخلاق و عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی. بسیاری از تصمیمها در زمینه استراتژیهای شرکتی با جهتگیریهای بلندمدت و در سطح تصمیمهای هیئتمدیره با تمرکز بر روشهای مدیریت سود، ساختار مالکیت، افشای عملکرد محیطی، کوچکسازی، کاهش مشاغل، تنوع جنسیتی و سرمایهگذاری است. بررسی این پژوهشها نشان میدهد که هدف این مداخلهها، افزایش شفافیت در افشای پایداری، تقویت رویکردهای مسئولانه و تنظیم سرمایهگذاری در راستای پایداری بوده که یکی از روندهای اصلی سالهای اخیر است. علاوهبراین، مطالعۀ کنونی، مشارکتهای چشمگیری از شرکتهای خانوادگی در کشورهای آسیایی مانند چین، کرهجنوبی، روسیه، ترکیه و کشورهای اروپایی مانند لیتوانی، بلغارستان، جمهوری چک، استونی، لتونی، لهستان، اسلواکی، اسلوونی، بلاروس، اوکراین آلبانی، بوسنی و هرزگوین، کوزوو، مولداوی، مونت نگرو، مقدونیه شمالی، صربستان قبرس، یونان، ایتالیا، پرتغال و کشورهای آمریکایی از جمله ایالات متحده آمریکا را برجسته میسازد. افزونبر موارد یاد شده، در این دسته از مقالهها، نظریههایی مانند نظریۀ ثروت اجتماعی – عاطفی، نظریۀ ذینفعان، نظریۀ نهادی و دیدگاه مبتنی بر منابع، نظریۀ نونهادی، نظریۀ سرپرستی، نظریۀ نمایندگی، نظریۀ سیستمهای هدف، نظریۀ رفتار برنامهریزی شده و نظریۀ سیگنالینگ، بر مشارکت شرکتهای خانوادگی در اقدامهای مسئولیتپذیری شرکتی تأکید میکنند.
