تحلیل پتانسیل مناطق ایران برای کشت گلخانه‌ای گوجه‌فرنگی با تأکید بر نیازهای گرمائی و سرمائی از طریق سامانه اطلاعات جغرافیایی

نویسندگان

1 دانشگاه گیلان

2 دانشگاه تربیت مدرس

3 دانشگاه آزاد اسلامی

4 دانشگاه تربیت مدرس

doi
10.22034/jam.2025.68277.1337
چکیده

افزایش جمعیت و رشد اقتصادی موجب افزایش تقاضا برای تولید پایدار مواد غذایی شده است، در حالی که محدودیت منابع آب، کاهش اراضی قابل‌کشت و تغییرات اقلیمی، کشاورزی سنتی را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است. در این میان، کشت گلخانه‌ای به‌عنوان رویکردی کارآمد و پایدار با هدف افزایش بهره‌وری، تولید خارج از فصل و کاهش مصرف آب و انرژی مطرح شده است. مکان‌یابی بهینه گلخانه‌ها نیازمند ارزیابی دقیق شرایط اقلیمی و نیازهای دمایی گیاه در مناطق مختلف کشور است. در این پژوهش، با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی ( GIS ) و داده‌های اقلیمی، به پهنه‌بندی نیازهای گرمائی و سرمائی گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای در سطح ایران پرداخته شده است. نتایج نشان می‌دهد نیاز گرمائی این محصول در کشور از صفر تا ۳۵۰۰ درجه-روز متغیر است که بیشترین مقدار در ناحیه فیروزکوه مشاهده شد. همچنین، نیاز سرمائی از صفر تا ۲۵۰۰ درجه-روز متغیر بوده و بیشینه آن مربوط به ناحیه شوشتر است. بر پایه تحلیل مکانی و زمانی داده‌ها در صورت استفاده از گلخانه سنتی و نیمه‎سنتی موجود در کشور با دورۀ کشت 7-6 ماه، مناطق جنوبی، جنوب‌غربی و جنوب‌شرقی کشور برای کشت گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای در نیمۀ دوم سال مناسب‌ترند؛ در حالی‌که کشت گلخانه‎ای در مناطق شمالی، شمال‎شرقی، شمال‎‎غربی و غرب کشور در نیمۀ اول سال، به‌دلیل نیاز سرمایشی کمتر، اولویت دارند. این یافته‌ها می‌توانند در مکان‌یابی هدفمند برای توسعۀ گلخانه‌ها، بهینه‌سازی مصرف آب و انرژی و کاهش هزینه‌های تولید، استفاده شوند.