فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تفسیری یک جلدی، قریب به سه قرن پیش، به واسطۀ حضور نام ابن‌عباس در آغاز هر سوره، اثر گم‌شدۀ فیروزآبادی، تنویر المقباس عن تفسیر ابن‌عباس قلمداد شد. انتشار کتاب با این نام و نشان مجموعه‌ای از پژوهشی‌ها را در میان پژوهشگران غربی رقم زد. در نهایت، به‌جای فیروزآبادی، برخی ‌کلبی، برخی ابن‌وَهَب دینوری و برخی عبدالله بن مبارک دینوری را مؤلّف کتاب خواندند. پژوهش حاضر از نظر هدف بنیادین و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی است و برآن است با شناسایی زیست‌بوم شکل‌گیری این اثر و مقایسۀ متن آن با منقولات موجود در آن پهنۀ جغرافیایی، نگارنده اصلی‌ را شناسایی کند. پژوهش حاضر نشان می‌دهد اولاً راویان موجود در اَسناد کتاب، همگی متعلّق به شرق جهان اسلام‌اند. ثانیاً مقایسۀ مطالب کتاب با منقولات کلبی در دیگر نگاشته‌های متعلّق به شرق جهان اسلام نشان می‌دهد که محتوای کتاب از جهت «مضمون»، «الفاظ» و «سبکِ تفسیری» با منقولات کلبی در نگاشته‌های پس از سدۀ سوم هجری مطابقت دارد. ثالثاً جستجوی گزارش‌های رسیده از وجود خارجی تفسیر کلبی نشان می‌دهد از قرن سوم به بعد «تفسیر کلبی» در شرق جهان اسلام وجود فیزیکی داشته است. رابعاً راوی، نکاتی را بر اصل کتاب با تعابیر «قِیلَ» و «یُقالُ» افزوده است. بنابراین تفسیر موجود، متنی لایه‌ای و اثر چند نویسنده است.