فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شناسایی ویژگی‌های زمانی و مکانی فصل بارندگی در ایران، از اهمیت بالایی در مطالعات اقلیم‌شناسی، مدیریت منابع آب و برنامه‌ریزی کشاورزی برخوردار است. در این پژوهش، با استفاده از روش میانگین متحرک ۳۰ روزه بر داده‌های بارش روزانه و آستانه بلندمدت ۳۶۶ روزه، شاخص‌های آغاز، پایان، طول فصل بارندگی و نسبت بارش فصل بارندگی به بارش سالانه برای کشور ایران استخراج و تحلیل شدند. نتایج حاصل از نقشه‌های فضایی نشان داد که ایران طی دوره آماری ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۳ دو الگوی بارشی متمایز را تجربه کرده است: در دوره اول، فصل بارندگی به‌صورت گسترده و پیوسته سراسر کشور را در برگرفته و تمرکز بارش در فصل سرد سال، از نواحی غربی به نواحی شرقی منتقل شده است؛ در حالی‌که در دوره دوم، فصل بارندگی به‌صورت منطقه‌ای و پراکنده ظاهر شده و نواحی مرکزی کشور از الگوی بارشی منظم خارج شده‌اند. تأخیر در آغاز فصل بارندگی و پیش‌افتادن پایان آن در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در جنوب‌شرق کشور، منجر به کاهش طول فصل بارندگی و افت محسوس شاخص بارش شده است. این تغییرات با جابه‌جایی مسیر چرخندهای مدیترانه‌ای، کاهش همگرایی شار رطوبتی، تضعیف جریان رودباد و افزایش دمای سطح دریاهای اطراف ایران هم‌راستا بوده‌اند. یافته‌ها بیانگر آن است که فصل بارش در ایران از نظر زمان آغاز، پایان و طول، تنوع مکانی قابل‌توجهی دارد. آغاز بارش‌های فراگیر عمدتاً از سواحل خزر شروع شده و به‌تدریج به سایر مناطق گسترش می‌یابد و طول فصل بارش بین حدود ۴ تا ۸ ماه متغیر است. نتایج تحلیل‌های آماری بیانگر نقش معنادار ارتفاع و عرض جغرافیایی در تغییرات مکانی بارش، به‌ویژه در شمال، جنوب و شرق کشور است. در مجموع، توپوگرافی و موقعیت جغرافیایی نقش تعیین‌کننده‌ای در الگوی زمانی و مکانی فصل بارش داشته است.