فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تشبیه تفضیل یکی از انواع مهم و اغراق­آمیز تشبیه است که علاوه بر اینکه موجب نوسازی تشبیه می‌شود، جنبه­های زیبایی­شناسی بسیاری را نیز به سخن می­افزاید. با وجود گستردگیِ ساختاری این نوع تشبیه، کتب بلاغی آن را به­ شکلی محدود تعریف کرده‌اند؛ به این معنا که تنها نوعی از تشبیه را شامل می‌دانند که در آن ابتدا مشبه، به مشبه­بهی تشبیه می­شود و سپس بر آن ترجیح داده می­شود. این رویکرد، ناشی از بی‌توجهی به تنوع ساختاری تشبیه تفضیل است؛ درحالی‌که این نوع تشبیه الگوهای متنوع و گسترده‌ای دارد. درحالی‌که نه‌تنها دامنة ساختاری تشبیه تفضیل محدود نیست، بلکه اَشکال و ساخت­های متعدد و گسترده­ای را شامل می‌شود. در این مقاله، از روش مطالعة کتابخانه‌ای و بررسی اسنادی برای گردآوری مفاهیم نظری، و از تحلیل محتوای کیفی برای بررسی ۲۵۴ غزل از غزلیات سعدی (که با استفاده از فرمول «کُوکِران» و روش تصادفی نظام‌مند انتخاب شدند) استفاده شده و علاوه بر بازتعریف تشبیه تفضیل، اَشکال مختلف ساختاری آن با توجه به این غزل­ها استخراج و معرفی شده است. در این تعداد از غزلیات سعدی، تشبیه تفضیل از بین 2536 بیت، 315 بیت را به خود اختصاص داده که سعدی برای ساخت آن از ۳۷ الگوی ساختاری کاملاً متنوع و متفاوت استفاده کرده است. وجود این تشبیه با چنین بسامد بالا و چنین تنوعِ ساختاری، دلالت بر این امر دارد که تشبیه تفضیل یکی از ارکان اصلی غزلیات سعدی و یکی از ویژگی‌های سبکیِ غزلیات او است که حدود 12 درصد از ابیات او را در بر می­گیرد. این تنوع و بسامد نشان‌دهنده نقش محوری تشبیه تفضیل در غزلیات سعدی و تأثیر آن در خلق معشوقی دست‌نیافتنی و بی‌همتا است.