تحلیلی بر کاربست قرآنی اصطلاح «أُولُوا بَقِیَّةٍ» و امتداد آن به روش تحلیل محتوای کیفی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
doi
10.30497/qhs.2022.240959.3305چکیده
قرآن کریم در حوزههای موضوعی گوناگون، مفاهیم نظریِ معیّنی با هدف ساماندهیِ نظامِ رفتاری ارائه میکند. گاهی ایجاد و توسعهی این مفاهیم نظری، از طریق اصطلاحاتِ خاصّ قرآنی پدید میآید. هنرِ تحقیقاتِ قرآنی کشفِ این مفاهیم و جانماییِ اصطلاحاتِ قرآنی در آنها است. در اینصورت، مفاهیم از صرفِ مفهوم بودن خارج و کارکردِ آنها در نظامِ رفتاری روشن میشود. این پژوهش با روش اکتشافیِ تحلیل محتوا به واکاویِ کارکرد و کاربستِ اصطلاح قرآنی «أُولُوا بَقِیَّةٍ» با هدفِ کشف و امتدادِ کاربستهای قرآنیِ مرتبط با آن میپردازد. یافتههای تحقیق نشان میدهد «أُولُوا بَقِیَّةٍ» در الگوی «ایمانپذیریِ اقوام» ذیل حوزهی موضوعیِ «دعوت به توحید» با کاربستِ «بسترسازیِ ایجاد و دوامِ حاکمیّتِ دین» ایفای نقش میکند. بازآفرینیِ نقشِ این اصطلاح با تحلیلِ معکوسِ الگویِ تقابلیِ «ایمانناپذیریِ اقوام» امکانپذیر است. در ایمانناپذیریِ اقوام، فسادِ نظامِ فکری و عقیدتی از طریقِ فسادِ نظامِ رفتاری و بهدست گروهِ مرجعِ «ملأ» رخ میدهد. کاربستِ «أُولُوا بَقِیَّةٍ» در الگویِ ایمانپذیری، کاربستِ معکوسِ ملأ در الگویِ ایمانناپذیری است و «سلامتِ نظامِ رفتاریِ» جامعه به کُنشگریِ آنها وابسته است. چنین بهنظر میرسد که آیهی اصلی حاوی «أُولُوا بَقِیَّةٍ» (هود: 116)، متناظر و پاسخ سؤال آیه «فَلَوْلَا کاَنَتْ قَرْیَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَا إِیمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ یُونُس»(یونس: 98) میباشد.
