فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رشیدالدّین فضل‌الله وزیر دانشمند دورۀ ایلخانیان مغول که صاحب‌قلمی تواناست، نویسندۀ نامه‌هایی با نام سوانح الافکار است . این اثر دلالتی آشکار بر آگاهی وی از آرایه‌های ادبی دارد؛ ولی از منظر سبک‌شناسی لایه‌ای با رویکرد بلاغی تاکنون بررسی نشده‌اند. سبک‌شناسی لایه‌ای به‌عنوان ابزاری کاربردی، پژوهشگر را به دریافت معانی پنهان در متن و همچنین ایدئولوژی و گفتمان حاکم بر آن سوق می‌دهد و در این روش از سبک‌شناسی با رویکرد بلاغی، متن از سه منظر بلاغت ساختاری، بلاغت بینافردی و کاربست ابزارهای مجازی زبان بررسی می‌شود. ازاین‌رو، در این جستار به روش توصیفی - ‌تحلیلی و آماری، به‌دنبال پاسخ‏گویی به این پرسش‌ها هستیم که نامه‌های رشیدالدّین با توجّه به لایۀ بلاغی دارای چه ویژگی‏های سبکی است؟ این ویژگی‏ها در ارتباط با بافت بیرونی خود، چه کارکردهایی دارند و چه نوع مناسباتی از قدرت میان نویسنده و مخاطب را آشکار می‌کنند؟ در بررسی سبک‌شناختی نامه‌های رشیدالدّین و در پاسخ به این پرسش‌ها، جایگاه مخاطب و همچنین موضع قدرتمندانۀ نویسندۀ نامه‌ها ازجمله عوامل مؤثّر بر بلاغت ساختاری نامه‌ها شناسایی شد؛ چنان‌که نامه‌های خطاب به حکومتیان که بیش از نیمی از نامه‌ها را دربرمی‌گیرند، بدون مقدّمه نوشته شده‌اند. این امر حاکی از کم‌اهمیتی این نوع مخاطبان ازنظر نویسنده، نگاه از بالا به پایین وی و درنتیجه موضع اقتدار اوست که خود را ملزم به رعایت اصول حاکم بر نامه‌نگاری برای جلب توجّه این‌گونه از مخاطبان و آماده نمودن ذهن آنان نمی‌دیده است؛ درحالی‌که در نامه‌های خطاب به دوستان، با مقدّمه و فراهم نمودن زمینه‌های لازم نامه‌ را آغاز نموده، به متن اصلی پرداخته و با رعایت تمام اصول نامه‌نگاری عصر خویش، آن را به پایان رسانده است. ازنظر بلاغت بینافردی، رشیدالدّین اگرچه روش‌های متنوّعی را برای برقراری ارتباط نتیجه‌بخش میان خود و مخاطبان برمی‌گزیند، بهره‌گیری وی از «رویکرد امری» به‌عنوان روش غالب مؤیّد جایگاه مقتدرانۀ وی در برابر مخاطبان نامه‌هاست. همچنین استفادۀ پربسامد از دو شگرد بلاغی «تشبیه و استعاره» با کارکرد اثباتی حاکی از قدرت‌نمایی رشیدالدّین در تصویرآفرینی ادبی است که در راستای ایدئولوژی حاکم بر متن و القای آن به مخاطبان نامه‌ها در بسیاری از مواقع مورد بهره‌برداری ابزاری قرار گرفته است. بنابر دستاوردهای این پژوهش می‌توان گفت رابطۀ رشیدالدّین با اکثر مخاطبان در محور عمودی (از موضع بالا به پایین) تعریف می‌شود؛ چنان‌که وی با استفادۀ مؤثّر از امکانات زبانی، افزون بر آنکه از تشبیهات و استعارات ایدئولوژیکی برای تقویت منظورهای سیاسی و فرهنگی خویش بهره می‌برد، در موضع اقتدار می‌ایستد و آن‌ها را به انجام دستور یا خواستۀ مورد نظر خویش سوق می‌دهد.