فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نماد به‌عنوان یکی از نشانه‌های بیان است که فرد به کمک آن، درونمایة ناشناخته، مبهم و بیان‌ناپذیر ذهن خود را آشکار می‌سازد. عارفان برای پرورش اندیشه‌های عرفانی خویش، از نمادپردازی بهره برده‌اند. جهان‌بینی ابن‌عربی، بهره‌گیری از نماد، اشاره و تأویل است. وی در آثارش به طرز شگرفی، در ظاهر افادة معنایی خاص می‌کند؛ اما بااین‌حال، در لایه‌های زیرین آن، گنجینه‌هایی از حقیقت نهفته است. جستار پیش رو با روش توصیفی‌- تحلیلی به بررسی نماد در دو اثر شطرنج‌‍العارفین منسوب به ابن‌عربی و رسالة شطرنجیة شیخ علاءالدوله سمنانی پرداخته است. نتایج حاصل از این پژوهش آن است که ابن‌عربی به تفصیل به نمادپردازی خانه‌های شطرنج پرداخته و تعداد خانه‌های شطرنج را مطابق با صد مقام تنظیم و در برخی منزل‌ها، به معنای ظاهری آن اکتفا نموده؛ اما در برخی منازل که معنای مذکور ضعیف و بعید بوده، از تفسیرهای تأویل‌گرایانه نمادها بهره برده است. درحالی‌که شیخ علاءالدولة سمنانی، به‌اختصار، هریک از مهره‌های شطرنج را با توجه به خاصیّتی که دارند، بر خواص و طبایع وجود انسانی تطبیق داده و از بازی شطرنج‌، شطرنجی عرفانی‌- اخلاقی در انطباق با مهره‌های شطرنج و خاصیّت آن بر وجود انسانی ایجاد نموده‌ است؛ بنابراین نظام نمادگرایی شیخ اکبر، نسبت‌به شیخ علاءالدوله بسیار پیچیده و غامض و درعین‌حال، گویای معارف ارزشمندی از گنجینه‌های اسرار الهی است.