فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رسالۀ مجدیه، نوشتة میرزا محمّدخان مجدالملک، جزو نخستین آثار انتقادی منثور فارسی دورۀ ناصری است. این اثر همگام با جریان بیدارسازی ادبیات مشروطه، جهت تنویر افکار و اصلاح امور، نابسامانی‌های عصر را در قالب نثری استوار با زبانی انتقادی و طنزآمیز به تصویر کشیده است. منتقدان بسیاری در کنار ارزش‌های تاریخی- اجتماعی این اثر، از اهمیت ادبی آن سخن گفته‌اند. مصحّح کتاب، سعید نفیسی، آن را بزر‌گ‌ترین شاهکار نثر فارسی قرن سیزدهم نامیده است. مسئلۀ اصلی این تحقیق، جست‌وجوی مختصّات ادبی ممتاز این اثر و تحلیل برجستگی‌های زبانی و بلاغی آن با رویکرد سبک‌شناسی ساخت‌گرا بوده است. در این مقاله، به روش توصیفی- تحلیلی، ویژگی‌های سبکی رسالة مجدیه در سه سطح زبانی، بلاغی و فکری مورد بررسی قرار گرفت و این نتایج به دست آمد: در سطح زبانی، غلبه با کاربرد واژگان، ترکیبات، اعلام و مقیاس‌های صرفی عربی است که متن را از سادگی زبان دور کرده و انواع قابلیت‌های ادبی و هنری را بر آن افزوده است. مهم‌ترین ویژگی نحوی اثر، کاربرد افعال وصفی و وجهیت اخباری با قطعیت بالا است. در سطح ادبی، استفادۀ فراوان از صنایع بدیع لفظی مانند جناس، سجع، ازدواج، تضمین‌المزدوج، ترصیع و موازنه، موجد موسیقی کلام درونی قوی در این متن و همچنین آراستگی زبانی این اثر بوده است. کاربرد فراوان صنایع بدیع معنوی نظیر تضاد، تلمیح، تناسب، تضمین و تمثیل، علاوه بر اینکه فرصت استدلال و قیاس و استشهاد را برای مؤلّف فراهم آورده، بر ادبیّت متن افزوده و در برخی مواقع آن را متمایل به نثر فنّی ساخته است. در سطح بلاغی، کاربرد کنایه و تعریض به‌دلیل نقش مؤثّر آن در طنزسازی، در مقایسه با ابزارهای بلاغی دیگر، جلوۀ هنری‌تری دارد. در سطح فکری، انتقاد از عدم اجرای عدالت، بی‌کفایتی کارگزاران حکومتی، انتقاد از اوضاع اقتصادی و فسادهای حاکمیتی و ارائۀ پیشنهادهای اصلاحی/آرمانی در ابعاد مختلف سیاسی و اجتماعی، گفتمان اصلی اثر را تشکیل می‌دهد.