فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شمس‌الدین محمّد بن ‌عبدالله کاتبی نیشابوری تُرشیزی، شاعر و خطّاط عهد تیموری است که تذکره‌نویسان و تاریخ‌نویسان ادبیات او را در شاعری و ابداع معانی ستوده‌اند. سال تولّد او در تذکره‌ها ذکر نشده‌ است. همین قدر می‌دانیم که در نیمۀ دوم قرن هشتم در روستای طَرق (راوش) تُرشیز نیشابور به دنیا آمده است. از اشاراتی که در دیوان وی هست، دانسته می‌شود که در نیمۀ دوم قرن هشتم و اوایل قرن نهم که تیمور زنده بود، کاتبی شاعری کامل بوده است. او در نیشابور از سیمی نیشابوری که ادیبی ذوفنون بود، تعلیم‌ ادب و خط گرفت، خوشنویس شد و بدین جهت تخلّص کاتبی را برگزید. کلّیات آثار وی مشتمل‌ است بر حدود ده‌هزار بیت شامل قصیده‌ها، ترکیب‌بندها، ترجیع‌بندها، مسمّط‌ها، قطعه‌ها، رباعی‌ها، معمّاها و مثنوی‌های خمسه ‌که تاکنون از دیوان او بخش غزلیات و از مثنوی‌های او تنها مثنوی مجمع‌البحرین و اخیراً محبّ و محبوب (سی‌نامه) چاپ شده است. کاتبی با بهره‌مندی از قالب‌های متنوّع و مضامین خوب و توجّه خاص به صنایع شعری و آوردن لغات و ترکیبات تازه توفیق یافته است که سهمی در غنای زبان فارسی داشته باشد. وی در قصیده‌سرایی به خاقانی و در مثنوی‌سرایی به نظامی نظر دارد و در مجموع، شاعری دشوارگو و زبان‌آور است. توجّه فراوان به واژگان و لغات کمترآشنا برای کشف و درج معانی تازه و دشواریاب و به‌کارگیری انواع آرایه، التزام به استفاده از جناس در بیشتر ابیات، تکرار، واج‌آرایی و بهره‌گیری از کنایات و استعاره‌های پیچیده، تقلید و پاسخ‌گویی شعر شاعران گذشته، از ویژگی‌های عمدۀ آثار اوست. آثار او مخزنی از لغات و تعابیر و ترکیبات کهن و مهم زبان فارسی ‌است. در این مقاله پس از معرفی شاعر و آثارش، برخی از فواید لغوی اشعار او نمونه‌وار براساس شواهد و ابیاتی از متن دیوان در دو گروه معرّفی و با پژوهش در متون دیگر بررسی شده است. نخست، آن‌ها که تا پیش از این در فرهنگ‌ها‌ نیامده‌اند یا اگر در فرهنگ‌ها آمده‌اند، فاقد شاهد هستند یا تنها شاهدشان از شعر کاتبی است. دوم، مواردی که ابیات و شواهد دیوان کاتبی، آن‌ها را تبیین، تقویت و توجیه می‌کند.