فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تحلیل مکالمه،‌ یکی از حوزه‌های مطالعات گفتمانی است. پژوهشگران این حوزه، روش‌هایی برای تحلیل مکالمه پیشنهاد کرده‌اند که برای همة انواع متون جامعیت ندارد. در این پژوهش ضمن معرّفی این دیدگاه‌ها نشان خواهیم داد که تحلیل مکالمه‌ای چگونه انجام‌ می‌شود و به چه سؤالاتی پاسخ‌ می‌دهد. مسئله اصلی این پژوهش، یافتن روشی است که به کمک آن بتوان مکالمه‌های متون ادبی و روایی را تحلیل ‌کرد. با توجّه به رویکردهای برگرفته از زبان‌شناسی، در تحلیل مکالمه این نوع متون می‌توان به سه سطح ‌قائل ‌شد: 1. سطح خرد، یعنی ساختار زبان ازنظر کاربرد واژگان، ساخت‌های دستوری، ساخت جمله و فراگفتمان‌ها؛ 2. سطح میانی شامل توالی و جفت‌های هم‌جوار، نوبت‌گیری، کنش گفتار و تلویح مکالمه‌ای؛ 3. سطح کلان، یعنی بررسی مکالمه در ارتباط با کنش اجتماعی، یعنی قاب و ژانر و آنچه در سطح تبیین گفتمانی می‌تواند مورد ‌بررسی ‌قرار ‌گیرد. رویکرد این مقاله، نظری است و برای تبیین موضوع فقط یک نمونه مکالمه از کتاب تاریخ بیهقی استفاده ‌شده ‌است. با فرض واقعی بودن مکالمه‌های ثبت‌شده در این اثر، یکی دیگر از وجوه امتیاز تاریخ بیهقی آشکار ‌می‌شود که به‌مثابة متنی گفتمانی، در مکالمات اشخاص آن، ساختار قدرت در سطوح مختلف اجتماعی دید‌ه‌ می‌شود و تحلیلگر به کمک دانش زمینه‌ای و آگاهی از اندیشه‌ها و انتظارات اجتماعی مورد قبول اعضای جامعه دربار غزنوی، چگونگی ارتباط بین کنش‌های گفتمانی و کنش اجتماعی را نشان می‌دهد.