فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

                                                                                                                                           به نام خدا دوستان و سروران ارجمند بهار طبیعت خنده زد. کوچه‌باغ‌های کشورمان رنگین و عطرآگین شدند. نوبهار پُر رمز و راز از راه رسید و پژوهش‏نامه‌ی نوپای ما را نیز وارد دومین سال سر برآوردن در کوچه‏باغ‌های رنگین فصلنامه­های علمی-پژوهشی کشور نمود. بهار، دفتر زیبای معرفت، و قصه­ی تحوّل هستی است. حکایت پژوهش‏نامه‌ی ما نیز حکایت تحوّل­خواهی است. در هنگامه­ای چنین نیکو، چه زیباست که چشمان‌مان را بیناتر، جان‌مان را شیداتر، و روزگاران‌مان را سرشار از دگرگونی و تغییرات مثبت کنیم. باشد که روزگارمان در سال نو چنین باشد. و اما حکایت پژوهش‏نامه­ی آموزش زبان فارسی به غیر فارسی­زبانان، که در طی این مدتِ کوتاه، مقالات بسیاری دریافت کرده است؛ مشاهدات و بررسی‌های صورت گرفته توسط داوران و دست‌اندرکاران مجله حاکی از آن است که بسیاری از این مقالات، متاسفانه، چهارچوب و روند یک پژوهش استاندارد را رعایت نکرده­اند و فاقد برخی از اجزای ضروری یک مقاله‌ی­ علمی-پژوهشی بوده­اند. برخی از مقالات نیز اساساًً در حوزه­های دانش آموزشکاوی زبان فارسی نبوده‌اند و اگر هم به ظاهر در این حوزه بوده‌اند، به دلیل بی‏تجربگی و آشنایی سطحی نگارندگان‌شان با اصول و نظریه‌های آموزش زبان دوم/خارجی، بی‌اطلاعی از واقعیت‌های موجود در کلاس‌های آموزش زبان فارسی به غیر فارسی­زبانان، و همچنین، ضعف در انجام پژوهش‌های میدانی، عناوینی همچون «غیرقابل پذیرش» و «نیازمند به بازنگری کلّی» را دریافت کرده‌اند. در خصوص حالت نخست، در این مجال فرصت بحث نیست. تنها به این نکته اکتفا می‏کنیم که بایسته است در دانشگاه‌های کشور، به درس‌هایی مانند «روش تحقیق» و «سمینار» به صورت جدّی­تری پرداخته شود و به مباحثی نظیر «آمار»، «پژوهش‌های کمّی» و «پژوهش‌های کیفی» اهمیتی دوچندان داده شود تا از این رهگذر، علاوه بر تعداد و کمّیت آثار علمی، به‏ویژه مقاله‌ها، بر کیفیت و در نتیجه، سودمندی و کارایی آن‏ها نیز افزوده شود. در خصوص حالت دوم، با توجه به وجود نشریات علمی در حوزه‌ی رشته‌ها و علوم دیگر، این نشریه در پی فراهم نمودن امکان چاپ و عرضه‌ی مقالاتی در حوزه‌ی آموزشکاوی زبان فارسی است. صد البتّه باید به این نکته توجه داشت که حوزه­های پژوهشی «زبان‏شناسی کاربردی» و «آموزشکاوی زبان فارسی» متفاوت از یکدیگر هستند و مرزهای میان آن‏ها نیاز به شناسایی بیشتر و دقیق‌تر دارند. اکثر پژوهش‌های انجام شده و ارسال شده به فصلنامه در خصوص تولید، تهیه و تدوین مواد درسی و بررسی اثرات اجرای درس‌ها در کلاس‌ها، به دلیل پیروی نکردن از اصول دانش آموزشکاوی زبان فارسی یا دست‌کم نبودِ تجربه­ی آموزشی، برای کلاس‌های آموزش زبان فارسی و زبان‌آموزان غیرایرانی قابل استفاده نیستند. به عنوان مثال، با توجه به  مقالاتی که در زمینه‌ی تهیه و تدوین مواد درسی دریافت کرده‌ایم، باید گفت که زبان‏شناسی کاربردی می­تواند در زمینه­ی تهیه و تدوین مواد درسی، صرفا در مرحله­ی پیش از تغییر و سازگار کردن محتوا با اهداف آموزش و یادگیری در بافت آموزشی نقش ایفا کند. پیرو همین مسئله، شایسته است این موضوع را بیشتر بشکافیم و اشاره نماییم کهعلم آموزشکاوی زبان و علم زبان‏شناسی از دهه­ی 1970 از یکدیگر جدا شدند و اهداف غایی و حوزه­ی پژوهش آن‏ها با هم تفاوت دارند (ژرمن، 1993). توصیفات علمی و همه­جانبه‌ی زبان‏شناسی می‏تواند منبع مهمی برای آموزشکاوی زبان‌ها فراهم آورد، اما توانایی فراهم­آوری توصیفات قابل اعتماد برای آموزشکاوِ زبان‌، صلاحیت آموزشکاوی فراهم نمی­آورد. توصیفات زبانی، برای این‏که توسط مدرس زبان قابل استفاده باشند، باید از صافی مباحث و نظریات مربوط به علم آموزش زبان نیز بگذرند؛ این یعنی متناسب‌سازی مواد زبانی با اهداف و مقاصد آموزشی و تطبیق و سازگار نمودن‌شان با نیازها و اهداف زبان‌آموزان. از این رو، چشم­انداز زبان‏شناسی کاربردی، به دلیل آن‏که تنها از یک علم، زبان‏شناسی، بهره می­گیرد، با توسعه­ی مستقل و علمی آموزشکاوی زبان‌ها که از دستاوردهای علوم بی‌شماری بهره می­جوید، در تضاد است. حتی در آموزشکاوی زبان‌ها نیز با وجود آن‏که آموزشکاوی زبان‌های مادری، دوم، و خارجی گاهی با هم دارای اشتراکاتی هستند، به دلیل یکسان نبودن شرایط و محیط‌های یادگیری و فراگیری، از همدیگر متمایز می­گردند. هدف علم آموزشکاوی زبان صرفاً ارائه‌ی یک تکنیک ایده­آل برای کمک به افراد در یادگیری زبان نیست، بلکه می­خواهد با مشاهده­ و واکاوی فرایند این یادگیری، روندهای فراگیری، و اعمالی که برای نیل به آن صورت می‌پذیرد، نقش خود را به عنوان علمی کاربردی ایفا کند. متاسفانه در این فرصت اندک میسّر نیست که تاریخچه­ی تغییر و تحولات این علم بیان شود، اما به طور خلاصه، همان‏گونه که کوک (2004: 71) اعتقاد دارد، «آموزشکاوی می­کوشد پایه­های خود را به عنوان دانشی مستقل تحکیم نماید».  با توجه به مطالب فوق، پیشنهاد می­گردد برای چاپ مقالات در این نشریه­، تا حدّ امکان، پژوهش‌ها به محورهای نشریه و دست‏کم به حوزه‏های سه­گانه­ی زبان‌آموز غیر فارسی­زبان، فرایند یادگیری، و مدرس زبان فارسی (در کلاس زبان و به هنگام تدریس) سوق داده شوند که در ادامه به توضیح بیشتر این حوزه‌ها می‌پردازیم. - در حوزه‌ی زبان‌آموز، تحقیق‌ها می­توانند در این زمینه‌ها انجام گیرند: علایق و انگیزه­های زبان‌آموزان غیر فارسی­زبان برای یادگیری زبان فارسی، نقش حافظه در یادگیری زبان فارسی، روند و سرعت یادگیری، واکنش‌ها و مقاومت‌های زبان‌آموزان در برابر مواد درسی، اقدامات، راهبردها و سبک‌هایی که برای یادگیری زبان به کار گرفته می‏شود، روابط با دیگر زبان‌آموزان غیر فارسی­زبان و مدرسان زبان فارسی و نوع نگاه آن‏ها به فرهنگ و تمدن ایرانی-‏اسلامی، و فعالیت‌های ادراکی (گفتاری و نوشتاری) و تولیدی (گفتاری و نوشتاری) زبان‌آموزان و ... . - در حوزه‌ی فرایند یادگیری، موضوعاتی همچون روند و پیشرفت یادگیری و آزمون­سازی و ارزیابی زبانی زبان‌آموزان و... می‌توانند مورد توجه قرار گیرند. - در خصوص مدرس زبان فارسی نیز می‌توان پژوهش‌هایی در این زمینه‌ها انجام داد: نقش مدرس در انتقال مفاهیم و دانش زبانی، راهبردهای آموزشی در آموزش مهارت‌ها و زیرمهارت‌های گوناگون و نیز در مدیریت یادگیری آن‏ها توسط زبان‌آموزان، اجرای روش‌های آموزشی و مواد درسی و انتخاب آن‏ها بر پایه‌ی مبانی نظری متقن و سازگار نمودن آن­ها با نیازهای زبانی زبان­آموزان و... . پس شاید بتوان گفت از آن‏جا که کمبود مقالات تخصصی و باکیفیت، یکی از علل تأخیر در انتشار این فصلنامه می‌باشد، بدیهی است که دریافت مقالاتی مفید، باکیفیت، و عالمانه در حوزه­ی تخصصی آموزشکاوی زبان فارسی، از میزان تأخیر در انتشار فصلنامه جلوگیری خواهد نمود؛ در این صورت، شاید بتوان شاهد فرا رسیدن روزی بود که قادر باشیم برای هر شماره از فصلنامه، موضوعی خاص را تعیین کنیم و پیشاپیش در زمینه‌ی آن موضوع، فراخوان مقاله دهیم. در پایان، بار دیگر بر خود فرض می­دانم که در دومین سال از انتشار فصلنامه، یادی از کوشش‌های نخستینِ جناب آقای دکتر ناصر محسنی­نیا برای راه‌اندازی مجله کنم و از اعضای هیأت تحریریه‌ی فصلنامه که ترکیبی از چهره­های علمی و فرهیخته­ی آموزشکاوی زبان فارسی هستند، به دلیل همکاری صمیمانه‏شان تشکر نمایم و همچنین، مراتب قدردانی و سپاسگزاری خود را از همت بلند سایر همکاران دفتر مجله اعلام نموده و برای همه‌ی این عزیزان از خداوند متعال، تندرستی و موفقیت روزافزون در عرصه‏ی دانش آرزو نمایم.                                                                                              امیررضا وکیلی فرد- آموزشکاو زبان فارسی و سردبیر پژوهش‏نامه       منابع: Cuq, J. P. (2004). Dictionnaire de didactique du français langue étrangère et seconde. Paris: CLE International. Germain, C. (1993). Evolution de l'enseignement des langues: 5000 ans d'histoire. Paris: CLE International.