فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

موضوع اصلی پژوهش حاضر، بررسیِ وجه فعل در جمله‌های امری زبان فارسی است. وجه غالباً روی فعل تظاهر می‌یابد و بیشتر زبان‌ها نظامی دستوری دارند که وجوه متفاوت را از یکدیگر متمایز می‌کند. در زبان فارسی، ساخت‌های مضارع التزامی و امری با افزودن پیشوند «بـ» به ابتدای ریشۀ فعل ساخته می‌شوند. اگرچه دستورنویسان سنتی دستِ‌کم سه وجهِ متمایزِ اخباری، التزامی و امری را بازمی‌شناسند، همنامی پیشوند فعلی در تعیین تعداد وجوه فعل در فارسی، ابهام و دشواری‌هایی ایجاد می‌کند. برخی پژوهش‌های اخیر که باتکیه‌بر ساخت‌واژۀ فعل و هم‌پوشانی موجود در این دو ساخت انجام شده‌اند، با ردِّ تمایز بین وجوه التزامی و امری، افعال امری را طبقه‌ای از وجه التزامی می‌دانند. در این مقاله می‌کوشیم تا با به‌چالش‌کشیدنِ رویکرد یادشده نشان دهیم که صرف‌نظر از تمایز نقش و کنش گفتاری، رفتارهای نحوی این دو ساخت نیز از یکدیگر متمایز هستند. به این منظور، استدلال‌هایی برپایه ساخت افعال پیاپی، هم‌پایه‌سازی، جایگزینی و توزیعِ بندهای پیرو ارائه می‌کنیم. این استدلال‌ها بیانگر آن است که وجه التزامی و امری، به‌لحاظ رفتار نحوی، دو وجه متمایز و مستقل از یکدیگر هستند و زبان فارسی نیز همانند بسیاری از زبان‌های دیگر، وجه فعلی مستقل امری دارد.