فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از جنبه‌های زیبایی و گیرایی ادبیات عرفانی، تصویر است. در بلاغت تصویر برای بیان مفاهیم معقول و نامحسوس بیشتر از تصاویری بهره گرفته می‌شود که در خیال شکل می‌گیرد و از رهگذر صور بلاغی (تشبیه، استعاره، تمثیل و...) می‌توان به آن دست یافت. خیال ‌ــ‌یکی از مهم‌ترین ابزارها در شکل‎‌گیری صور‌ــ برزخی میان عالم جسمانی و عالم روحانی است که به آن عالم مثال گفته می‌شود. ذهن خلّاق نجم رازی در زمینه صورتگری توانسته است صور خیال و الهام را با شیوایی کلام به نحوی درهم آمیزد که حالات باطنی و عرفانی را در قالب ترکیبات صور بلاغی نمایان سازد. در این مقاله، کوشش شده است تا به شیوۀ توصیفی‌ـ‌تحلیلی و روش کتابخانه‌ای به بررسی صور خیال در رسالة عشق و عقل رازی پرداخته شود تا از این طریق جایگاه و اهمیت ابزارهای بلاغی که در تفهیم معانی معقول و نامحسوس در عالم محسوسات کارآمد است، برجسته شود. هدف نجم رازی از به‌کارگیری صور خیال، القای حقیقتی است که در پسِ این صور قرار گرفته تا مقصود خود را به مخاطب برساند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد نجم‌الدین رازی در این اثر، بیشتر از عنصر بلاغی تشبیه و اضافة تشبیهی بهره برده که اغلب از نوع تشبیهات معقول به محسوس است. این نوع تصاویر از تنوع چشمگیری برخوردارند و بیشترین بسامد صور بلاغی را به خود اختصاص داده‌اند. وی در عناصر سازندۀ خیال، بیشتر از طبیعت و اشیاء بهره برده تا بتواند تبیین بهتری از حقایق عالم داشته باشد؛ بنابراین هر تصویر بیانگر یک حقیقت در مراتب مختلف است.