فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: کاکوتی (Ziziphora) از جنس‏های دارویی خانواده نعناع می ‏باشد. این جنس در دنیا 18 گونه و در ایران سه گونه گیاه علفی یکساله به نام‏های Z. capitata، Z. persica و Z tenuior و یک گونه چندساله تحت عنوان Z. clinopodioides دارد که به استثناء گونه Z. persica، بقیه گونه‏ ها در رویشگاه‏ های استان اصفهان رشد می‏ کنند. اندام هوایی کاکوتی در زمان گلدهی بوی معطر داشته و از مواد مؤثره آن در داروسازی برای مداوای سرفه، دل‏ درد، التهاب روده، عفونت رحم، دردهای قاعدگی، بیماری‏ های قلبی- عروقی و رفع تهوع استفاده می‏ شود. اسانس این جنس حاوی مواد ارزشمندی مانند پولگون و 8،1- سینئول است که میزان آن در گونه ‏های مختلف تفاوت دارد. هدف از این تحقیق بررسی عملکرد کمی، میزان اسانس و نوع مواد متشکله گونه ‏های موجود این جنس در استان اصفهان و امکان‏ سنجی معرفی آنها به سیستم زراعی کشور بود.مواد و روش‏ها: این تحقیق در سال‏های زراعی 1400-1399 و 1401-1400، در ایستگاه تحقیقاتی شهید فزوه اصفهان انجام شد. گونه‏ های مورد بررسی شامل گونه چندساله Z. clinopodioides و دو گونه یکساله Z. tenuior و Z. capitata بود. بذر گونه‏ های یکساله در بهمن‏ سال 1399 و 1400 و گونه چندساله در بهمن سال 1399 در محیط گلخانه و داخل سینی کشت‏های حاوی پیت‏ ماس کشت گردید و نشاهای حاصل در فروردین‏ ماه سال بعد به زمین اصلی منتقل و در قالب طرح بلوک‏ های کامل تصادفی با سه تکرار مستقر شد. اندازه ‏گیری صفات کمی مانند ارتفاع و وزن برگ در مرحله گلدهی (گلدهی بالای 70 درصد) انجام گردید. گیاهان موجود در یک مترمربع هر کرت برداشت و وزن خشک آنها تعیین و بقیه گیاهان هر کرت برای محاسبه عملکرد بذر و وزن هزار دانه نگهداری شدند. استخراج اسانس از سرشاخه هر گونه با استفاده از روش تقطیر با آب و دستگاه کلونجر انجام شد. شناسایی ترکیب‏ های اسانس‏ با دستگاه‏ های گاز کروماتوگرافی (GC) و گاز کروماتوگرافی متصل به طیف‌سنج جرمی (GC/MS) بود.نتایج: سه گونه کاکوتی مورد مطالعه از نظر صفات اندازه‏ گیری شده مانند ارتفاع، وزن خشک اندام هوایی و برگ، نسبت وزن خشک به تر اندام هوایی، وزن بذر بوته، وزن هزار دانه، عملکرد برگ و بذر و درصد و عملکرد اسانس تفاوت معنی ‏داری داشتند. بیشترین ارتفاع گیاه (38 سانتی‏ متر)، عملکرد برگ (3800 کیلوگرم در هکتار) و عملکرد بذر (95 کیلوگرم در هکتار) در گونه چندساله Z. clinopodioides و در سال دوم آزمایش مشاهده شد. درصد اسانس در سه گونه‏ مورد مطالعه نیز از 0.5 تا 1.35 درصد متغیر بود. بیشترین درصد و عملکرد اسانس در گونه چندساله Z. clinopodioides و به ترتیب برابر 1.53 درصد و 57 کیلوگرم در هکتار و سال دوم بدست آمد. گونه ‏ها از نظر نوع و تعداد ترکیب اسانس متفاوت بودند. در گونه Z. clinopodioides در سال اول 17 و در سال دوم 20 ترکیب شناسایی شد که به ترتیب 85.6 و 91.9 درصد کل اسانس را تشکیل دادند. ترکیب غالب اسانس این گونه 8،1-سینئول بود که در سال اول و دوم به ترتیب 44.5 و 31.6 درصد به‌دست  آمد. کامفن (3.4 درصد)، سابینن (4.8 درصد)، آلفاترپینن (3.1 درصد) و لینالول (3.2 درصد) دیگر ترکیب های مهم اسانس بودند. در گونه Z. tenuior در سال اول و دوم به ترتیب 14 و 10 ترکیب به‌دست  آمد که 85.6 و 97.5 درصد اسانس را تشکیل دادند. ترکیب غالب اسانس آن در دو سال آزمایش پولگون بود که در سال اول 64.3 و در سال دوم 89.5 درصد به‌دست  آمد. پارامنتا-3-ان-8-ال و 8،1- سینئول در سال اول به ترتیب با 7.6 و 4.9 درصد پس از پولگون بیشترین ترکیب اسانس را تشکیل دادند. در گونه Z. capitata حضور 9 و 7 ترکیب در دو سال آزمایش مشاهده گردید که به ترتیب 99.4 و 90.5 درصد اسانس را شامل شد. ترکیب های غالب اسانس سال اول پیپریتون (25.3 درصد)، تیمول (26.3 درصد) و کارواکرول (30.1 درصد) و در سال دوم پیپریتون با 42.2 درصد بود. براساس نتایج به ‏دست آمده، حداکثر عملکرد ترکیب 8،1-سینئول (18.96 درصد) متعلق به Z. clinopodioides بود.نتیجه ‏گیری: از آنجا که در حال حاضر جنس کاکوتی در سیستم زراعی کشور هنوز جایگاه مشخصی ندارد و با توجه به عملکرد کمی و کیفی مناسب گونه Z. clinopodioides در مقایسه با دو گونه دیگر و وجود ترکیبات ارزشمند اسانس، می‏توان آن را به عنوان انتخاب جدیدی برای کشت و توسعه در سیستم زراعی معرفی کرد.