فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: مرزه بختیاری (Satureja bachtiarica Bunge) گیاهی از خانواده نعناع (Lamiaceae) است که حاوی ترکیب‌های ارزشمندی مانند تیمول، پارا-سیمین و کارواکرول می‌باشد. در ایران 16 گونه گیاهی معطر از جنس مرزه رشد می‌کنند. در این مطالعه اکوتیپ‌های مختلف مرزه بختیاری از استان‌های ایلام، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان‌غربی جمع‌آوری شدند. از آنجایی که عوامل اکولوژیکی و محیطی بر کمیت و کیفیت ترکیب‌های فیتوشیمیایی موجود در گیاهان معطر تأثیر دارند، ازاین‌رو در این پژوهش به بررسی و مقایسه ترکیب‌های فیتوشیمیایی و خواص پاداکسایشی اسانس مرزه بختیاری در رویشگاه‌های مختلف پرداخته شد. مواد و روش‌ها: نمونه‌ها در فصل گلدهی از رویشگاه‌های مختلف با شرایط اکولوژیکی متفاوت در استان‌های ایلام، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان‌غربی جمع‌آوری شدند. برای عصاره‌گیری و اسانس‌گیری از پودر نمونه‌های خشک شده استفاده شد. سنجش محتوای فنول، فلاونوئید، ظرفیت آنتی‌اکسیدانتی کل و ظرفیت جاروب‌کنندگی رادیکال‌های DPPH عصاره‌ها با استفاده از روش اسپکتروفتومتری انجام شد. اسانس‌گیری به روش تقطیر با آب و مطالعه کمی و کیفی اسانس نیز با استفاده از کروماتوگرافی گازی (GC) و کروماتوگرافی متصل به طیف‌سنج جرمی (GC-MS) انجام گردید. نتایج: داده‌ها نشان داد که عصاره نمونه‌های جمع‌آوری شده از بانه و گیلانغرب به‌ترتیب دارای بیشترین و کمترین میزان محتوای فنول (4.648 و 2.034 میلی‌گرم اسید گالیک/ گرم ماده خشک) و فلاونوئید (0.164 و 0.090 میلی‌گرم کوئرستین/ گرم ماده خشک) بوده‌اند. همچنین بیشترین و کمترین فعالیت پاداکسایشی به‌ترتیب در نمونه‌های بانه (42.67 درصد) و گیلانغرب (27.06 درصد) مشاهده گردید. بیشترین ظرفیت جمع‌آوری رادیکال DPPH (درصد بازدارندگی) در نمونه‌های جمع‌آوری شده از بانه (43.16 درصد) و کمترین میزان ظرفیت جمع‌آوری رادیکال DPPH مربوط به نمونه‌های جمع‌آوری شده از گیلانغرب (31.87 درصد) بود. همبستگی مثبت معنی‌داری (0.9<r) در سطح احتمال 1 درصد بین محتوای فنول کل با ظرفیت آنتی‌اکسیدانی و درصد بازدارندگی DPPH و بین ظرفیت آنتی‌اکسیدانی و درصد بازدارندگی DPPH مشاهده گردید. بین محتوای فلاونوئید کل با ظرفیت آنتی‌اکسیدانی و درصد بازدارندگی DPPH و بین محتوای فنول کل و محتوای فلاونوئید کل همبستگی مثبت معنی‌داری 0.875=r) در سطح احتمال 1 درصد مشاهده شد. ترکیب‌های اصلی اسانس مرزه بختیاری شامل تیمول، پارا-سیمن و گاما-ترپینن بود که میزان آنها در مناطق مختلف متفاوت بود. مقایسه ترکیب‌های متشکله اسانس مرزه بختیاری در رویشگاه‌های مورد مطالعه نشان داد که در چهار رویشگاه تیمول ترکیب اصلی بوده (28.8 تا 42.7 درصد) و در رویشگاه میاندوآب، پارا-سیمن (35.2 درصد) ترکیب اصلی می‌باشد. نتایج همبستگی نشان داد که بین ترکیب تیمول (ترکیب اصلی اسانس) با محتوای فلاونوئید کل، ظرفیت پاداکسایشی و ظرفیت جمع‌آوری رادیکال DPPH همبستگی منفی و معنی‌داری بود، البته بین تیمول و محتوای فنول کل نیز همبستگی منفی وجود دارد ولی با این حال این همبستگی معنی‌دار نبود. بیشترین و کمترین میزان بازدهی اسانس در نمونه‌های جمع‌آوری شده از میاندوآب (2.75 درصد) و بانه (0.87 درصد) مشاهده شد. نتیجه‌گیری: مشاهدات ما نشان داد که ترکیب‌های اصلی اسانس مرزه بختیاری جمع‌آوری شده در مناطق مختلف با شرایط اکولوژیکی مختلف شامل تیمول، پارا-سیمن و گاما-ترپینن بود که میزان آنها در مناطق مختلف متفاوت بودند. به‌طورکلی بازدهی اسانس و میزان کمی و کیفی ترکیب‌های اسانس به عوامل اکولوژیکی و محیطی وابسته می‌باشد که می‌توانند روی میزان ترکیب‌های اسانس گیاهان تأثیر بگذارند.