پهنهبندی مناطق مستعد برای رویشگاه زیره سیاه (Elvendia persica (Boiss.) Pimenov & Kljuykov) (مطالعه موردی: استان یزد)
نویسندگان
1 دانشیار، گروه مهندسی طبیعت، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران
2 استادیار، گروه مهندسی طبیعت، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران
3 دانشیار، گروه علوم و مهندسی باغبانی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران
4 دانشآموخته کارشناسی ارشد مدیریت و کنترل بیابان، گروه مهندسی طبیعت، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران
5 دانشیار، گروه علمی کشاورزی، واحد میبد، دانشگاه آزاد اسلامی، میبد، ایران
doi
10.22092/ijmapr.2025.369029.3532چکیده
سابقه و هدف: تنوع اقلیمی در ایران، موجب شده است تا امکان پرورش بسیاری از گیاهان دارویی، فراهم گردد. صنعت گیاهان دارویی مزیت بالایی در صادرات دارد. نوع گیاه کشت شده، میزان تولید محصول زیرکشت، اثر عوامل اکولوژیکی و اهمیت اقتصادی آن بر کمیت و کیفیت تولید گیاه دارویی اثرگذار است. گیاه دارویی زیره سیاه به دلیل نیاز آبی پایین، ارزش صادراتی بالا و نقشی که در اشتغالزایی بخش کشاورزی دارد، از اهمیت ویژهای در تناوب کشت در مناطق خشک و نیمهخشک برخوردار است. آثار مهم دارویی برای زیره سیاه ذکر شده که درمان زخممعده، تببر، کاهش چربی و کلسترول خون، ضد آلرژی و کاهش قند خون ازجمله آن میباشد. اسانس زیره سیاه خاصیت ضد اکسایشی داشته و در طعم غذا، شکلات و پنیر استفاده میشود. از اینرو، با توجه به نیاز آبی کم این گیاه، بررسی مناطق مستعد رشد این گونه در استان یزد هدف این تحقیق میباشد.مواد و روشها: استان یزد با مختصات جغرافیایی '29 º36 تا '22 º33 عرض شمالی و 52 º48 تا '36 º56 طول شرقی و 7.9 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد و در بخش خشک و کم باران مرکزی ایران واقع شده است. در این تحقیق، ابتدا از طریق جستجوی علمی، مطالعات کتابخانهای و بررسی زیستگاههای گونه مورد مطالعه، شرایط اکولوژیکی مناسب برای رشد گونه زیره سیاه بهدست آمد. در مرحله دوم، با استفاده از اطلاعات بهدست آمده، مبادرت به تهیه و تولید نقشههای موضوعی مختلف گردید. سپس با استفاده از لایههای اطلاعاتی بهدست آمده و تلفیق آنها در محیط GIS، اقدام به مکانیابی بالقوه رویشگاه گونه زیرهسیاه شد. در این تحقیق از متغیرهای فیزیکی و شیمیایی مانند pH، هدایت الکتریکی و درصد اشباع خاک و متغیرهای هواشناسی شامل سرعت باد، دمای حداکثر، دمای حداقل، میانگین دما، فشار از سطح دریا، رطوبت نسبی حداکثر، رطوبت نسبی حداقل، رطوبت نسبی، ساعات آفتابی، میانگین دمای خشک، میانگین دمای تر، بارندگی، بارش برف، تبخیر و تعرق، دمای مطلق حداقل و حداکثر و پارامترهای بیوفیزیکی مؤثر نیز شامل جهت، ارتفاع و شیب با استفاده از نقشه مدل رقومی ارتفاع در مقیاس 1:25000 استفاده شد. سپس نقشه نقاط هریک از پارامترهای هواشناسی مؤثر در رشد زیره سیاه در سیستم اطلاعات جغرافیایی تهیه گردید.نتایج: نتایج تحقیق نشان داد بیشترین محدودیت مربوط به ارتفاع است که کمترین سطح حائز صلاحیت برای رویش در آن مشاهده شد و در مقابل پارامتر دمای حداقل تقریباً در تمام مراتع سطح استان برای کشت این محصول مناسب بود و دمای حداکثر بیشتر در مناطق دشتی مشکلزا بود. با توجه به تلفیق نهایی نقشهها، مشخص گردید که 1528560.8 هکتار از اراضی استان دارای شرایط مطلوب برای کشت زیره سیاه میباشد و 5791940.7 هکتار از اراضی نامناسب است.نتیجهگیری: وجود دشتهای وسیع با ارتفاع کم در استان به همراه گسترش اراضی شور در بیشتر مناطق پست و اقلیم گرم و خشک آن باعث شده متغیرهای محیطی و اقلیمی مهمترین عامل محدودکننده کشت این گونه در استان باشد و امکان کشت آن عمدتاً محدود به اراضی مرتفع گردد. این اراضی از نظر دمایی، کیفیت خاک و آب به لحاظ هدایت الکتریکی و میزان بارندگی، قابلیت کشت این گونه را دارد. نقشه نهایی حاصل از تلفیق اطلاعات نشان داد که مساحتی حدود 26.3 درصد از نواحی مرکزی و غربی استان استعداد کشت زیره سیاه را دارد. البته بررسی شرایط محلی در این زمینه الزامیست.
