نقد مقامات حمیدی با رویکرد نشانه شناسی اخلاق
نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران.
doi
10.22126/ltip.2022.2438چکیده
با اتخاذ رویکردی بینارشتهای در مطالعة آثار ادبی بهعنوان یکی از ابزارهای مؤثر نمایش جریانهای اندیشه در جامعه، میتوان در کنار لذت هنری، با کشف عناصر اخلاقی و اجتماعی و آگاهی از دلیل و نحوة وقوع آنها، به تقویت زیربنای اخلاق و فرهنگ جامعه پرداخت. این نقطۀ اشتراک ادبیات و دیگر رشتههای علوم انسانی را میشود نشانهشناسی اخلاق نامید: محافظت از چرخة حیات در جهان. پژوهش پیشِرو با پرداختن به مقامات حمیدی و تحلیل کمّی و کیفی عناصر اخلاقی آن به این نتیجه رسیده که الف) نویسنده/ متن 1. با روشی نسبتاً محتاطانه و سبکی بین توصیف و ترغیب و با توجه کمتر به جزئیات روایت، تصویری از شرایط اجتماعی و حکومتی دوران خود و 2. با بیان ویژگیهای اخلاقی شخصیتهای مقامهها، تصویری از شرایط اخلاقی افراد یا خصوصیات مورد نظر خود را دربارة زیست اخلاقی انسانها نمایش داده است. ب) میزان توجه به اخلاقیات در مقامات به اندازهای است که میتوان نویسنده را دارای نگرانیهای اخلاقی و اجتماعی دانست و کتاب یا دستکم بخشهایی از آن را نیز محاکاتی از واقعیات دوران خود. ج) بیشترین نشانههای اخلاقی فردی به طیفهای عقلانیت/جهالت و صداقت/بیصداقتی و بیشترین نشانههای اخلاقی اجتماعی به طیفهای رفاه/فقر و عدالت/ظلم اختصاص دارد. د) واقعیتهای مشهود یا درلفافة مقامات (و نه حتماً حقیقت ذاتی انسان) اثباتکننده این ادعاست که انسان در شرایط مختلف و به دلایل متفاوت، بسیار به دروغ پناه میبَرد. دقت به پیامدهای زیانبار این مسئله میتواند دستکم در خلوت انسان، محرّکی باشد برای اهتمام به ساختن جهانی با رنجهای کمتر و زیباییهای بیشتر.
