فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: ساکنان مناطق روستایی شهرستان زابل در سال‌های اخیر به دلیل اقلیم گرم و بیابانی و وقوع خشکسالی‌های شدید، با آسیب‌های جدی معیشتی مواجه شده‌اند. از این‌رو، شناسایی منابع درآمدی که با نوسانهای اقلیمی سازگار باشند و راهبردهایی برای بهبود فرصت‌های اقتصادی در این منطقه فراهم نمایند، از اهمیت بالایی برخوردار است. کشت گیاهان دارویی به‌عنوان یکی از منابع درآمدی ارزشمند، به دلیل گستردگی زنجیره ارزش، ظرفیت بالای درآمدزایی و سازگاری با تنش‌های محیطی، می‌تواند نقشی کلیدی در اشتغال‌زایی و کاهش فقر در مناطق روستایی شهرستان زابل ایفا کند. این مطالعه با هدف امکان‌سنجی توسعه کشت گیاهان دارویی منتخب در نواحی روستایی این شهرستان انجام شده است.مواد و روش‌ها: جامعه آماری این تحقیق شامل کارشناسان خبره شاغل در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع‌طبیعی و جهادکشاورزی شهرستان زابل و خبرگان حوزه گیاهان دارویی در بخش خصوصی بودند. در مجموع، 25 نفر به صورت هدفمند برای این مطالعه انتخاب شدند. داده‌های مورد نیاز از طریق مصاحبه و با استفاده از ابزار پرسش‌نامه محقق‌ساخته گرد‌آوری شدند. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، از روش فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد. گیاهان دارویی منتخب در منطقه مورد مطالعه نیز براساس مرور پیشینه تحقیق و مصاحبه با کارشناسان و صاحب‌نظران این حوزه تعیین شدند. این گیاهان شامل 10 گونه دارویی شامل زیره سبز (Cuminum cyminum)، سیاه‌دانه (Nigella sativa)، اسفرزه (Plantago psyllium)، شنبلیله (Trigonella foenum-graecum)، زنیان (Trachyspermum ammi)، چای‌ترش (Hibiscus sabdariffa)، کتان (Linum usitatissimum)، بابونه (Matricaria chamomilla)، گوار (Cyamopsis tetragonoloba) و گل‌محمدی (Rosa damascena) بود که دارای بیشترین سابقه کشت در منطقه بودند.نتایج: میانگین سنی کارشناسان مورد مطالعه حدود 55 سال با انحراف معیار 10.9 سال بود. بیشتر کارشناسان دارای مدرک تحصیلی کارشناسی و کارشناسی‌ارشد بوده و رشته‌های تحصیلی تمامی آنها با بخش کشاورزی مرتبط بودند. میانگین سابقه شغلی پاسخگویان در حوزه کشاورزی حدود 15 سال با انحراف معیار 8.60 سال بود. همچنین، تمامی پاسخگویان سابقه فعالیت در زمینه گیاهان دارویی (شامل تولید، تحقیق یا خرید و فروش) داشتند. براساس نظر کارشناسان، معیارهای انتخاب گیاهان دارویی برای کشت، به ترتیب اهمیت شامل: اقتصادی، فنی و اقلیمی، زیرساختی و تکنولوژیکی، سیاستی و مدیریتی و در نهایت دانشی و نگرشی شناسایی شدند. نتایج اولویت‌بندی گیاهان دارویی مناسب برای کشت، با در نظر گرفتن این شاخص‌ها، نشان داد که به ترتیب سه گیاه گل‌محمدی (3.23)، چای‌ترش (3.12) و زیره‌سبز (3.05) بالاترین اولویت را برای کشت در شهرستان زابل دارند. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهند که از میان معیارهای مؤثر بر توسعه کشت گیاهان دارویی، توجه به جنبه‌های «فنی و شرایط اقلیمی» و «زیرساخت‌ها و فناوری مناسب» از اهمیت بیشتری برخوردارند. در میان زیرمعیارهای مختلف نیز، «سازگاری با اقلیم منطقه»، «بازارپسندی» و «سهولت برداشت، فراوری و انبارداری» بالاترین اهمیت را داشتند.نتیجه‌گیری: امروزه تغییرات اقلیمی و پیامدهای نامطلوب ناشی از آن، همراه با محدودیت فرصت‌های اقتصادی در مناطق روستایی، ازجمله چالش‌های اساسی تهدیدکننده معیشت روستاییان به‌شمار می‌روند. یکی از راهبردهای مؤثر برای مقابله با این مشکلات، شناسایی منابع درآمدی متناسب با ویژگی‌های اقلیمی و ظرفیت‌های اقتصادی روستاهاست. توسعه کشت گیاهان دارویی، به دلیل توان بالای درآمدزایی و سازگاری قابل توجه این گیاهان با شرایط محیطی و مقاومت در برابر تنش‌ها، می‌تواند گامی مؤثر در جهت اشتغال‌زایی، افزایش درآمد، کاهش فقر و جلوگیری از مهاجرت روستاییان باشد. با این حال، همه گیاهان دارویی برای کشت در هر منطقه مناسب نیستند. بنابراین، پیش از توصیه به کشت، لازم است این گیاهان از جنبه‌های مختلف ارزیابی شوند تا از بروز مشکلات و شکست در فرایند توسعه کشت آنها جلوگیری شود.