نقد منظومۀ خسرو و شیرین نظامی بر مبنای نظریۀ سیستم های پیچیده
نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران
doi
چکیده
نظریۀ «سیستمهای پیچیده» به ارتباط بین اجزای سیستم، بروز رفتارهای جمعی در آن و کیفیت تعامل آن با محیط میپردازد و بیانگر رفتارهای نامنظم، غیرخطی، غیرقابل پیشبینی و پیچیده در سیستمها و قائل به نوعی الگوی نظم نهایی در تمام این بینظمیهاست؛ یعنی وجود تغییرات شدید، رفتارهای نامنظم، دگرگونیهای غیرقابل پیشبینی، حرکات بحرانی و... که اگرچه بینظم و آشوبناک مینمایند، در درازمدت و با تکرار، الگوی منظمی دارند. در پژوهش پیشرو، به روش تحلیل کیفی، با نقد روایت خسرو و شیرین در بستر نظریۀ سیستمهای پیچیده، پیشبینیناپذیری رخدادهای آن تحلیل و با تأکید بر تعاملات بین اجزاء داستان، هویت آنها و کلیت سیستم و آشوبناکی آن تعیین شده است. غنای بالا و تنوع کنشها و تعاملها میان انبوهی از متغیرهای مستقل، خودسازماندهی، انطباقپذیری برای حفظ بقا و منافع خود و تأثیرگذاری بر محیط اطراف، از عناصر شاخص این منظومه است که کاربست این نظریه را در تحلیل آن امکانپذیر میکند. خسرو و شیرین، روایتگر عشق و وصال شاهزادۀ ایران با برادرزادۀ بانوی ارمن است، اما قتل یکی و خودکشی دیگری، به آن رنگ عاشقانه و شاعرانه میبخشد. با نگاهی سیستمی، میتوان رفتار آشوبناک خسرو در ازدواج با مریم و شکر و خودکشی فرهاد و شیرین را بهعنوان سیستمهایی با رفتارهایی غیرقابل پیشبینی و نامنظم، در نظر گرفت که عملکرد هریک، تلاش برای ایجاد وضعیت مطلوب و به تعبیر سیستمی، تعادل با محیط است. دستاورد مهم دیگر این پژوهش، کمک به شکلگیری نوعی مدل مطالعاتی میانرشتهای است که میتواند به درک جامعتری از منظومههای ادبی کمک کند.
