معنیشناسی جملات امری در فارسی
نویسندگان
1 دانشآموختۀ دکتری تخصصی زبانشناسی همگانی، دانشگاه رازی
doi
چکیده
پژوهش حاضر، به تحلیل جملات امری از دیدگاه معنیشناسی صوری میپردازد. این جملات، افزون بر معنای «دستوری»، بهعنوان یک نیروی منظوری پیشفرض، از طیف وسیعی از نیروهای منظوری دیگری نیز برخودارند. با توجّه به تعدّد معانی این ساخت در فارسی، در این مقاله کوشیده میشود بهگونهای نظاممند، به تبیین این نیروهای منظوری چندگانه پرداخته شود. بدینمنظور، با بهرهگیری از رویکرد «معنیشناسی جهانهای ممکن» کراتزر در زمینة تبیین عناصر وجهی و نیز با الگوگیری از قیاس معنیشناسی ساختهای امری بر پایة معنیشناسی عناصر وجهی، به وسیلة شواگر، در این پژوهش نشان داده میشود که ساخت امری در فارسی در لایة زیرین خود، تنها از نیروی منظوری واحد «دستور» برخوردار است و خوانشهای چندگانة این ساخت نظیر «قدغن»، «درخواست» و... ناشی از تأثیر عوامل موقعیّتی خاصّی است که جملة امری در آنها به کار میرود. در واقع، جملة امری، حاوی یک «عملگر وجهی« است که به فعل وجهی «باید» شبیه است. این عملگر، نوعی «الزام» را بهعنوان «نیروی وجه» نسبت به «زمینة مشترک» گوینده و مخاطب بهعنوان «پایة وجه» و محدودیتهایی از نوع «مبتنی بر اولویّت» بهعنوان «منبع ترتیب» بیان میکند. اتّخاذ چنین رویکردی، بدان معناست که تبیین خوانشهای مختلف ساختهای امری مستلزم پیوند معنیشناسی با کاربردشناسی است.
