تظاهر چندگانۀ موضوعات در زبان فارسی: بررسی نقش ”را“ و خوانش کلی در تناوب مکانی
doi
چکیده
پدیدۀ تظاهر موضوعات یک فعل به صورتهای گوناگون به نام تظاهر چندگانۀ موضوعات و یا تناوب موضوعی خوانده میشود. در این مقاله تناوب مکانی مورد بررسی قرار گرفته است. تناوب مکانی به این صورت تعریف میشود که موضوعات برخی فعلهای مکانی مانند بار زدن در نحو به دو صورت تظاهر مییابند. در گونۀ مکانی، موضوع مکانی به صورت موضوع غیرمستقیم و کنشرو به صورت مفعول مستقیم همراه با ”را“ بیان میشود؛ در حالی که در گونۀ مفعولی، موضوع مکانی به صورت مفعول مستقیم و کنشرو به صورت موضوع غیرمستقیم ظاهر میشود. مهمترین ویژگی تناوب مکانی در زبانهای مختلف وجود اثر کلی/جزئی است (اندرسون، 1971؛ بیورز، 2006). اثر کلی/جزئی به این معناست که چنانچه موضوع مکانی یا کنشرو به صورت مفعول مستقیم بیان شود، دارای تعبیر کلی است در حالی که اگر به صورت موضوع غیرمستقیم بیان شود، میتواند تعبیر کلی یا جزئی داشته باشد. در این مقاله با بررسی فعلهای تناوب مکانی و جملات حاوی فعلهای تناوبی نشان خواهیم داد فعلهایی که در فارسی تناوبساز محسوب میشوند، در آنچه گونۀ مفعولی خوانده میشود، دارای اثر کلی نیستند. در این مقاله نویسنده گونۀ مفعولی در این فعلها را صرفاً نشاندهندۀ تغییر زاویۀ توجه به سمت موضوع مکانی دانسته و به پیروی از دبیرمقدم (1992) معتقد است موضوع مکانی در گونۀ مفعولی اگرچه همراه با ”را“ ظاهر شده، مفعول محسوب نمیشود بلکه تبدیل به مبتدای ثانویه میشود.
