ارزیابی خطر آتشسوزی جنگل با رویکرد مکانی و روش نسبت فراوانی مبتنی بر GIS در منطقه حفاظت شده بوزین و مرخیل
نویسندگان
1 استادیار، گروه توسعه کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه پیامنور، تهران، ایران
2 استادیار، پژوهش، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان غربی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ارومیه، ایران.
3 دانشیار، دانشکده کشاورزی، آب، غذا و فراسودمندها، واحد مهاباد، دانشگاه آزاد اسلامی، مهاباد، ایران
4 استادیار، پژوهش، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان غربی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ارومیه، ایران
doi
10.22069/jwfst.2025.23752.2118چکیده
سابقه و هدف: آتشسوزی یکی از مهمترین عوامل تخریب بومسازگانهای جنگلی است که میتواند آثار زیادی بر ساختار پوشش گیاهی، حاصلخیزی جنگل، تخریب خاک، ذخیره کربن و هجوم گونههای گیاهی بیگانه داشته باشد. ارزیابی دقیق خطر آتشسوزیها و پهنهبندی آن میتواند اهمیت کاربردی زیادی در پیشگیری از آتشسوزی و کاهش خسارات آن در راستای مدیریت مؤثر محیطزیست داشته باشد. ترکیب روش تصمیمگیری چندمعیاره و سامانه اطلاعات جغرافیایی روشی مؤثر برای تهیه نقشه خطر آتشسوزی است. روش نسبت فراوانی یکی از پرکاربردترین مدلهای آماری و روشهای تحلیل تصمیمگیری چندمعیاره است که در مدلسازی مخاطرات محیطی ازجمله آتشسوزی در جنگل کاربرد گستردهای دارد. هدف این پژوهش، تهیه نقشه خطر آتشسوزی جنگل و پهنهبندی آن با استفاده از روش نسبت فراوانی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) است. مواد و روشها: منطقه حفاظت شده بوزین و مرخیل واقع در زاگرس میانی - استان کرمانشاه به دلیل آتشسوزیهای متعدد سالیان اخیر بهعنوان منطقه مورد مطالعه انتخاب شد. عوامل تأثیرگذار بر وقوع آتشسوزی جنگل بر اساس نظر کارشناسان و مرور منابع شناسایی شدند. درمجموع 12 عامل شامل فاصله از جاده، فاصله از مناطق مسکونی، متوسط بارندگی سالیانه، متوسط دمای سالیانه، تراکم پوشش جنگلی، تراکم پوشش مرتعی، کاربری/پوشش اراضی، تراکم جمعیت، ارتفاع، شیب، جهت جغرافیایی و فاصله از رودخانهها شناسایی شدند. محاسبه و تعیین اهمیت نسبی طبقات مختلف عوامل تأثیرگذار از طریق روش نسبت فراوانی بر مبنای تطبیق نقشه سطوح سوختهشده با نقشه طبقات عوامل مؤثر در آتشسوزی صورت گرفت. در نهایت نقشه پهنهبندی خطر آتشسوزی با رویهمگذاری نقشههای رقومی عوامل تأثیرگذار در محیط نرمافزار ArcGIS بدست آمد و با روش بهینهسازی Jenks در پنج رده خطر (خیلی کم تا خیلی زیاد) طبقهبندی شد. راستیآزمایی نتایج از طریق همپوشانی با آتشسوزیهای اتفاق افتاده در منطقه مورد مطالعه در فاصله سالهای 1402 – 1395 انجام شد. یافتهها: نقشه نهایی پهنهبندی خطر آتشسوزی در منطقه حفاظت شده بوزین و مرخیل نشان داد که 97/78 درصد منطقه مورد مطالعه در طبقه خطر زیاد (81/46 درصد) و خیلی زیاد (16/32 درصد) قرار گرفته است. همچنین بر اساس نتایج حاصل از رویهمگذاری نقشه مناطق آتشسوزی ثبتشده و نقشه پهنهبندی خطر آتشسوزی، 05/95 درصد آتشسوزیهای ثبتشده در طبقات با خطر زیاد (39/25 درصد) و خیلی زیاد (66/69 درصد) واقع شدهاند که میتواند بیانگر ارزیابی دقیق و صحت بالای نقشه پهنهبندی نهایی باشد. با بررسی مساحت نقشه پهنهبندی خطر آتشسوزی و نقشه مناطق آتشسوزی در طبقات مختلف خطر و محاسبه اهمیت نسبی هر یک از طبقات در منطقه مورد مطالعه، مشخص شد که طبقه خطر خیلی زیاد با اهمیت نسبی 17/2 دارای بیشترین اهمیت میباشد. نتیجهگیری: نقشه پهنهبندی نهایی، در اتخاذ تصمیمات مدیریتی صحیح برای اطفای آتشسوزی و همچنین برنامهریزی مطلوب برای استفاده از امکانات و بهکارگیری کارکنان و تمرکز تجهیزات لازم برای مقابله با آتشسوزیهای احتمالی در فصل آتشسوزی در مناطق با خطر زیاد آتشسوزی میتواند بسیار مؤثر واقع شود. این مطالعه اهمیت تهیه نقشه مناطق آتشسوزی و پهنهبندی خطر آتشسوزی را برجسته نمود که میتواند در راستای اقدامات پیشگیری و کنترلی اولویتبندی شده برای جلوگیری از تخریب جنگل در آینده مؤثر واقع شود.
