فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: جنس سرو کوهی (Juniperus spp.) از مهم‌ترین گونه‌های سوزنی‌برگ ایران است که حدود ۶۰ گونه و زیرگونه دارد. ارس (Juniperus excelsa) به‌عنوان یکی از گونه‌های باارزش این جنس، پراکنش گسترده‌ای در ایران دارد و نقش مهمی در حفظ اکوسیستم‌های کوهستانی، جلوگیری از فرسایش خاک و حفظ تنوع زیستی ایفا می‌کند. بااین‌حال، جنگل‌های ارس به دلیل عوامل مختلفی از جمله خشکسالی، چرای دام، آتش‌سوزی و توسعه اراضی روستایی در معرض تهدید قرار گرفته‌اند. یکی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده، گسترش گیاه نیمه‌انگل Arceuthobium oxycedri (اسکواش) است که با جذب آب و مواد غذایی از درختان میزبان، موجب ضعف فیزیولوژیک، کاهش رشد و افزایش حساسیت آن‌ها به آفات و بیماری‌ها می‌شود. این پژوهش باهدف بررسی ارتباط بین شدت آلودگی درختان ارس به اسکواش و عوامل رویشگاهی (از جمله ارتفاع از سطح دریا) و مشخصات کمی درختان میزبان انجام شد تا با شناسایی عوامل مؤثر، راهکارهای مدیریتی مناسب برای کنترل این انگل ارائه گردد.مواد و روش‌ها: این پژوهش در منطقه‌ای واقع در شمال غربی روستای چهارباغ (استان گلستان) با مساحت حدود ۱۱,۰۰۰ هکتار از جنگل‌های ارس انجام شد. منطقه موردمطالعه دارای اقلیم سرد و مدیترانه‌ای با میانگین بارندگی سالانه ۳۴۸ میلی‌متر و دمای متوسط ۵/۶ درجه سانتی‌گراد بود. برای بررسی اثر ارتفاع از سطح دریا بر آلودگی اسکواش، سه طبقه ارتفاعی (۲۲۰۰، ۲۴۰۰ و ۲۶۰۰ متر) انتخاب شد. در هر طبقه، ۲۰ قطعه‌نمونه دایره‌ای (۱۰۰۰ مترمربعی) به‌صورت تصادفی پیاده‌سازی و مشخصه‌های کمی درختان (مانند قطر یقه، ارتفاع، حجم ساقه، پوشش تاجی) و شدت آلودگی به اسکواش در پنج رتبه (از سالم تا خسارت ۱۰۰-۶۰٪) ثبت شد. داده‌ها با استفاده از آزمون‌های آماری تحلیل واریانس یک‌طرفه، t مستقل و رگرسیون لجستیک تجزیه‌وتحلیل شدند.یافته‌ها: نتایج نشان داد که با افزایش ارتفاع از سطح دریا، مشخصه‌های کمی درختان ارس از جمله ارتفاع، قطر، حجم ساقه و پوشش تاجی به طور معنی‌داری افزایش یافت. همچنین، درصد و شدت آلودگی به اسکواش در ارتفاع ۲۶۰۰ متری نسبت به ۲۲۰۰ متر به ترتیب ۱.۹۲ و ۲.۲۵ برابر بیشتر بود. درختان آلوده در مقایسه با درختان سالم، دارای قطر یقه، ارتفاع، حجم ساقه و سطح تاج بیشتری بودند. تحلیل رگرسیون لجستیک نشان داد که بین ضریب قدکشیدگی، حجم ساقه، سطح تاج و شادابی درختان با احتمال آلودگی به اسکواش ارتباط منفی معنی‌دار وجود دارد. همچنین، آلودگی در تمام جهات درخت (به‌ویژه در ارتفاعات بالاتر) بیشتر از جهات خاصی مانند شمال یا جنوب بود.نتیجه‌گیری: این مطالعه نشان داد که درختان ارس با ابعاد بزرگ‌تر و مسن‌تر، بیشتر در معرض حمله اسکواش قرار دارند. افزایش ارتفاع از سطح دریا نیز با افزایش شدت آلودگی همراه بود که احتمالاً به دلیل شرایط سخت محیطی و کاهش مقاومت درختان در ارتفاعات بالاتر است. باتوجه‌به نقش اکولوژیک مهم جنگل‌های ارس، پیشنهاد می‌شود روش‌های کنترل بیولوژیک (مانند استفاده از عوامل قارچی یا حشرات اختصاصی) برای مدیریت جمعیت اسکواش در نظر گرفته شود. همچنین، حفاظت از درختان جوان و اجرای برنامه‌های پایش مستمر در رویشگاه‌های مرتفع می‌تواند در کاهش خسارات ناشی از این گیاه نیمه‌انگل مؤثر باشد.