اثر گونه درختی ارس (Juniperus excelsa M.Bieb) بر مشخصههای فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک در ناحیة ایران-تورانی
نویسندگان
1 استادیار، بخش تحقیقات جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرمان، ایران.
2 محقق غیر هیأت علمی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
3 محقق ، غیر هیأت علمی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.
4 محقق ، هیأت علمی بخش تحقیقات جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرمان، ایران.
5 محقق غیر هیأت علمی، بخش تحقیقات جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرمان، ایران.
6 دانشیار، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.
7 محقق، غیر هیأت علمی بخش تحقیقات جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرمان، ایران.
8 محقق غیر هیأت علمی بخش تحقیقات جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرمان، ایران.
doi
10.22069/jwfst.2025.23522.2104چکیده
سابقه و هدف: در پی بهرهبرداریهای بیرویه از عرصههای طبیعی، بهویژه جنگلها، حاصلخیزی خاک کاهش یافته و پایداری تولید با اختلال مواجه شده است. از این رو، آگاهی از وضعیت خاکهای جنگلی و بررسی اثرات فعالیتهای مختلف بر ویژگیهای خاک، نقشی حیاتی در مدیریت جنگل ایفا میکند. این پژوهش با هدف ارزیابی ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک در رویشگاه گونه درختی ارس (Juniperus excelsa M.Bieb) در منطقه گلوچار رابر استان کرمان انجام شد.مواد و روشها: نمونهبرداری خاک به روش انتخابی از رویشگاههای جنگلی ارس و منطقه شاهد (فاقد پوشش گیاهی) انجام شد. بدین منظور، 25 پایه از گونه ارس با قطر تنه و تاج پوشش مشابه انتخاب گردید. نمونههای خاک از عمق 0 تا 25 سانتیمتری برداشت شد و سپس هر پنج نمونه خاک در زیر درختان مجاور هم مخلوط شدند و یک نمونه ترکیبی برای انجام آزمایشهای خاک حاصل شد. در راستای کاهش اثر عوامل محیطی مداخلهگر، تلاش شد تا تمامی درختان و نقاط نمونهبرداری انتخابشده از نظر ارتفاع از سطح دریا، شیب و جهت جغرافیایی در شرایط نسبتاً یکسانی قرار داشته باشند. نمونهها پس از انتقال به آزمایشگاه، جهت سنجش ویژگیهای فیزیکی (بافت خاک)، شیمیایی (واکنش خاک، هدایت الکتریکی، کربنات کلسیم، کربن آلی، نیتروژن کل، فسفر قابل جذب، پتاسیم قابل جذب، کلسیم قابل جذب و منیزیم قابل جذب)، مشخصههای ریز مغذی (آهن، روی، مس، منگنز و سدیم) و زیستی (تنفس میکروبی پایه و برانگیخته، زیتوده میکروبی کربن، پتانسیل نیتریفیکاسیون) با استفاده از روشهای استاندارد آمادهسازی و اندازهگیری شدند. در ادامه، دادههای بهدستآمده از نمونههای خاک زیر تاج درختان با دادههای مربوط به منطقه شاهد (فاقد پوشش گیاهی) با استفاده از آزمون t مستقل مورد مقایسه آماری قرار گرفت. یافتهها: نتایج نشان داد که زیر تاج درخت ارس، درصد سیلت خاک افزایش معناداری داشته، اما تفاوت آماری معنیداری در سایر اجزای بافت خاک مشاهده نگردید. همچنین، مقادیر ویژگیهای شیمیایی خاک مانند اسیدیته، هدایت الکتریکی، کربنات کلسیم، کربن آلی، نیتروژن کل و فسفر قابل جذب زیر تاج ارس نسبت به منطقه شاهد بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است، در حالی که کربنات کلسیم قابل جذب، فسفر قابل جذب و منیزیم قابل جذب تفاوت آماری معنیداری را نشان ندادند. عناصر ریزمغذی (به جز مس) خاک زیر تاج ارس نسبت به منطقه شاهد بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. علاوه بر این، شاخصهای زیستی خاک مانند تنفس پایة میکروبی، تنفس برانگیخته میکروبی، زیتودة میکروبی کربن و پتانسیل نیتریفیکاسیون نیز زیر تاج ارس افزایش معناداری نشان داد که مؤید تأثیر مثبت این گونه درختی بر فعالیت میکروبی خاک است.نتیجهگیری: در مجموع، یافتههای این پژوهش نمایانگر تأثیر مثبت و معنیدار گونه درختی ارس بر بهبود شاخصهای شیمیایی و زیستی خاک، از جمله افزایش قابل توجه تنفس میکروبی پایه و برانگیخته، زیتوده میکروبی کربن و پتانسیل نیتریفیکاسیون در زیر تاج درختان است. این امر مؤید تحریک قوی فعالیت میکروبی ناشی از تجمع مواد آلی و بهبود شرایط میکروکلیمی در مجاورت تاج پوشش این گونه میباشد. بر اساس نتایج حاصله، پیشنهاد میگردد در راستای حفظ و ارتقاء حاصلخیزی و سلامت خاک در مناطق کوهستانی با خاکهای فقیر، بهکارگیری گونه ارس در برنامههای جنگلکاری و احیاء رویشگاهها مد نظر قرار گیرد.
