فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف:در دهه‌های گذشته، بهره‌برداری‌های بیش از حد و غیر اصولی از منابع جنگلی سبب نابودی بسیاری از بوم‌سازگان‌های جنگلی شده که تبعاتی چون فرسایش، سیل، رانش، هدر رفت خاک و کاهش منابع ژنتیکی زیست‌کره را به دنبال داشته است. با احداث جاده‌ها و مسیرهای چوبکشی، مشخصه‌های فیزیکی (ساختار خاک)، شیمیایی، زیستی، جوامع میکروبی خاک، عمق لاشبرگ و همچنین ساختار و جوامع گیاهی (چوبی و علفی) کنار جاده تحت تأثیر قرار گرفته و تغییر می‌کند. در سال‌های اخیر مطالعاتی در رابطه با بررسی روند احیاء خصوصیات خاک در مسیرهای چوبکشی در در لایه‌های سطحی خاک و سابقه کوتاه بهره‌برداری انجام شده است. اما در این پژوهش به بررسی روند بازیابی برخی از مشخصه‌های خاک در سه عمق نمونه‌برداری و تنوع زیستی پوشش علفی در مسیر‌های چوبکشی رها شده با سابقه بهره‌برداری طولانی مدت در جنگل‌های منطقه هزارجریب نکا (حوزه نکاء ظالمرود) پرداخته شده است.مواد و روش‌ها:در تحقیق حاضر، چهار مسیر چوبکشی با سنین 15، 25، 35 و 45 ساله انتخاب و نمونه‌برداری از خاک در این مسیرها در سه عمق 10-0، 20-10 و 30-20 سانتی‌متری و در سه تکرار انجام شد. در این تحقیق مشخصه‌هایی چون چگالی ظاهری، تخلخل، درصد رطوبت، بافت خاک، شاخص‌های پایداری خاکدانه و کربن آلی در آزمایشگاه اندازه‌گیری و همچنین با ثبت فراوانی گونه‌های علفی در هر قطعه نمونه، اندازه‌گیری تنوع زیستی گیاهی در قالب شاخص‌های عددی تنوع گونه‌ای، غنای گونه‌ای و یکنواختی در هر یک از مسیرهای چوبکشی رها شده صورت پذیرفت. جهت تجزیه آماری داده‌ها از آزمون پارامتریک تجزیه واریانس (برای سنین مختلف مسیر‌های چوبکشی) و همچنین به‌ منظور بررسی رابطه ویژگی‌های خاک با شاخص‌های مختلف تنوع زیستی، پس از استاندارد‌سازی داده‌ها با استفاده از ماتریس همبستگی از روش تجزیه به مؤلفه‌های اصلی (PCA) استفاده شد. یافته‌ها:نتایج نشان داد که بسیاری از مشخصه‌های خاک و شاخص‌های تنوع و غنا در بین مسیرهای چوبکشی با سنین مختلف دارای تفاوت معنی‌داری با یکدیگر بوده‌اند. در هر سه عمق نمونه‌برداری از خاک بیش‌ترین مقدار مشخصه‌هایی چون رطوبت (08/44، 04/29، 47/27 درصد)، تخلخل (62/38، 18/36، 49/32 درصد)، میانگین وزنی قطر خاکدانه (66/4، 56/4، 21/4 میلی‌متر)، در مسیر چوبکشی 45 ساله (به ترتیب عمق از راست به چپ) و کم‌ترین مقدار رطوبت (19/26، 67/24، 68/22درصد)، تخلخل (10/30، 39/29، 75/27 درصد)، میانگین وزنی قطر خاکدانه (41/4، 30/4، 09/4 میلی‌متر)، نیز در مسیر چوبکشی 15 ساله اندازه‌گیری شد . نتایج تحلیل مشخصه چگالی ظاهری خاک حاکی از آن بوده است که مسیر چوبکشی 15 ساله بیش‌ترین مقدار (82/1، 89/1، 91/1 گرم بر سانتی‌متر مکعب) و مسیر چوبکشی 45 ساله کم‌ترین مقدار (60/1، 71/1، 78/1 گرم بر سانتی‌متر مکعب) این مشخصه را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین بیش‌ترین مقدار شاخص‌های تنوع سیمپسون (78/0) و شانون وینر (84/1) و شاخص غنای مارگالف (81/3) نیز در مسیر چوبکشی 45 ساله اندازه-گیری شد. نتایج حاصل از تجزیه به مؤلفه‌های اصلی نیز حاکی از همبستگی بالای بسیاری از مشخصه‌های خاک با شاخص‌های تنوع زیستی و غنای پوشش علفی در مسیرهای چوبکشی 45 ساله بوده است.نتیجه‌گیری:طبق نتایج تحقیق حاضر مقادیر بسیاری از مشخصه‌های خاک و شاخص‌های تنوع زیستی در مسیرهای با سن بهره‌برداری 45 سال نزدیک به مقدار آن‌ها در مناطق شاهد بوده است. بسیاری از این مشخصه‌ها حتی با گذشت مدت زمان 45 سال از سن بهره‌برداری مسیر‌های چوبکشی هنوز دارای اختلاف معنی‌داری در هر سه عمق نمونه‌یرداری از خاک نسبت به مناطق شاهد بوده‌اند. این یافته‌ها نشان دهنده عدم بازیابی و احیاء کامل خاک‌های کوبیده شده پس از گذشت مدت زمان 45سال از عمر مسیرهای چوبکشی می‌باشد. به همین سبب و با توجه به نتایج تحقیق حاضر، جهت تسریع روند بازیابی مسیرهای چوبکشی، مدیریت مسیرهای چوبکشی، رعایت دستورالعمل‌ها حین انجام عملیات چوبکشی و پس از آن، پیشنهاد می-شود.