فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فرآیند جدا شدن ذرات خاک به‌وسیله قطرات باران و انتقال آن‌ها بر اثر پاشمان و یا جریان سطحی، نقش اساسی در کاهش باروری خاک و آلودگی آب‌ دارد. درجه شیب دامنه و نوع خاک می‌توانند از عوامل اساسی مؤثر بر فرایندهای فرسایش بین‌شیاری در مناطق نیمه‌خشک باشند؛ بنابراین مشخص شدن اینکه کدام بافت‌های خاک در چنین دامنه‌هایی، حساسیت بیشتری به فرایندهای فرسایش بین‌شیاری دارند، بسیار حائز اهمیت است. این پژوهش نیز به منظور بررسی تأثیر تندی شیب سطح بر شدت فرسایش بین‌شیاری در خاک‌های با بافت مختلف در منطقه نیمه‌خشک انجام گرفت. برای این منظور آزمایش در هشت خاک با بافت مختلف (رس‌سیلتی، رسی، شن‌لومی، شنی، لوم، لوم‌رس‌شنی، لوم‌رسی و لوم‌شنی) در سه درجه شیب (10، 20 و 30 درصد) تحت باران شبیه‌سازی شده با شدت ثابت 30 میلی‌متر بر ساعت در سه تکرار با مجموع 72 واحد آزمایشی اجرا شد. فرسایش بین‌شیاری در فاصله زمانی یک دقیقه از آغاز رواناب در هر یک از واحدهای آزمایشی اندازه گرفته شد. نتایج نشان داد که فرسایش بین‌شیاری در همه خاک‌ها تحت تأثیر بافت خاک (P<0.0001)، شیب سطح (P<0.0001) و برهم‌کنش میان آن دو (P<0.0001) است. خاک لوم، حساس‌ترین بافت خاک به فرسایش بین‌شیاری (76/10 گرم بر متر مربع بر ثانیه) و خاک شنی مقاوم‌ترین خاک از این نظر (75/0 گرم بر متر مربع بر ثانیه) بود. در خاک‌های با بافت ریز و متوسط که هدایت هیدرولیکی کم‌تری نسبت به خاک‌های درشت‌بافت داشتند، با وجود ساختمان نسبتاً مناسب، فرسایش بین‌شیاری زیاد بود. این موضوع به دلیل تولید جریان سطحی زیاد و نیز وجود ذرات ریز قابل انتقال بیشتر مانند سیلت بود. با افزایش درصد شیب، مقدار فرسایش بین‌شیاری در همه بافت‌ها به طور معنی‌داری افزایش یافت، با این وجود تأثیر شیب سطح بر وقوع فرسایش بین‌شیاری در خاک‌های ریزبافت بارزتر از خاک‌های درشت‌بافت بود. این موضوع نشان می‌دهد که جلوگیری از فرسایش سطحی در خاک‌های ریزبافت به‌ویژه در دامنه‌های شیبدار در منطقه زنجان ضروری است.