فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف مدیریت منابع آب به‌ویژه آب‌های زیرزمینی، در مناطق خشک و نیمه‌خشک از اهمیت خاصی برخوردار است. عوامل مختلف طبیعی و انسانی در چند دهه­ اخیر، باعث ایجاد شرایط بحرانی در آب‌های زیرزمینی شده است. عدم شناخت صحیح و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، خسارت‌های جبران‌ناپذیری مانند افت شدید و غیرقابل برگشت سطح آب زیرزمینی، کاهش دبی چاه‌ها و قنوات، تغییرات الگوی جریان آب زیرزمینی مانند پیشروی جبهه‌های آب شور و تداخل آب‌های شور را به‌دنبال داشته است. لذا در این پژوهش به ارزیابی ویژگی‌های کمی آب زیرزمینی در حوضه‌ی آبریز کویر مرکزی طی دوره‌ی آماری 82-1381 تا 98-1397 پرداخته شده است.مواد و روش ها حوضه آبریز کویر مرکزی، بخشی از افتادگی بزرگ ایران مرکزی است که شهرهای مهمی چون سمنان، دامغان، نیشابور، سبزوار، گرمسار، کاشمر و اسفراین را در خود جای داده و منطقه‌ای به وسعت 226523 کیلومترمربع را در حد فاصل جنوب البرز و شمال شرق زاگرس به‌وجود می‌‌آورد. به‌منظور ارزیابی وضعیت کمی آب زیرزمینی، داده‌های سطح آب و تراز چاه‌های مشاهداتی موجود در آبخوان‌های محدوده‌های مطالعاتی حوضه‌ی آبریز کویر مرکزی در دوره‌ی آماری مذکور مورد استفاده قرار گرفت. در ادامه، نقشه‌های پهنه‌بندی هم‌عمق و هم‌تراز ، بررسی نوسانات سطح آب زیرزمینی، تغییرات حجم ذخیره‌ی آبخوان و وضعیت خشکسالی در هر یک از محدوده‌های مطالعاتی مورد بررسی قرار گرفت.نتایج نتایج در سطح حوضه آبریز کویر مرکزی براساس آمار بهنگام شده تا سال آبی 1397-1398، نشان دهنده تعداد 29360 منبع آب زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات) با حجم تخلیه و برداشت 3659 میلیون مترمکعب در سال است. تعداد چشمه‎ها، قنات‌ها، چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق به‌ترتیب به لحاظ تعداد حدود 19، 21، 39 و 21 درصد و از نظر تخلیه، حدود 9، 16، 72 و 3 درصد از کل تعداد و تخلیه منابع آب زیرزمینی را شامل می‌شود.همچنین، بیشترین تغییرات سطح آب در محدوده‌های رشتخوار، ایوانکی و کاشمر وقوع یافته است که به‌ترتیب کمبودی برابر با 30/29-، 50/25- و 40/18- متر را دارند. تغییرات سالانه و تجمعی حجم ذخیره‌ی مخزن در حوزه آبریز کویر مرکزی طی دوره‌ی آماری 1377 تا 1397 نشان می دهد در مجموع 12/25317 میلیون مترمکعب از حجم مخزن کاسته شده است. در ادامه، روند تغییرات شاخص خشکسالی آب زیرزمینی (GRI) برای کل حوضه نشان می‌دهد که اولین خشکسالی در مهر سال 1389 رخ داده است، در‌حالی‌که روند کلی ارزش GRI کاهشی بوده است.نتیجه گیریبه‌طور کلی در اغلب محدوده‌های مطالعاتی حوضه تلفیق کویر مرکزی، میزان تخلیه از چاه‌ها به مراتب بیشتر از چشمه‌ها و قنوات است. بنابراین سیستم غالب بهره‌برداری از آب زیرزمینی به‌صورت چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق است. در مجموع، این نتایج حاکی از استفاده ناپایدار از آب برای حفظ و گسترش فعالیت‌های انسانی در بزرگ‌ترین حوضه ایران واقع در بخش خشک/نیمه‌خشک است. در صورت عدم کنترل، چنین استفاده بیش از حد از آب زیرزمینی می‌تواند معضلات محیط زیستی و پیامدهای اقتصادی- اجتماعی جدی به همراه داشته باشد. در نهایت، با عنایت به غیر قابل پیش‌بینی بودن خشکسالی‌های اقلیمی و عدم امکان جلوگیری از وقوع آن، ضروری است با اقداماتی همچون لزوم برنامه‌ریزی و اعمال مدیریت صحیح منابع آب‌های زیرزمینی، اثرات منفی آن کاهش یابد.