تحلیل جزئیات هندسی و اجرایی در گنبدهای دوپوستۀ گسستۀ نار شاخص شهر اصفهان نمونۀ مطالعاتی: گنبدهای مسجد جامع عباسی، آرامگاههای درب امام، مدرسۀ چهارباغ اصفهان، و کلیسای بیت اللحم
نویسندگان
1 استادیار دانشکدة مرمت، دانشگاه هنر اصفهان
2 مربى دانشکدة معمارى و شهرسازى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد اصفهان (خوراسگان)
3 مربى دانشکدة معمارى، مرکز آموزش عالى غیر انتفاعى غیر دولتى سپهر اصفهان
doi
چکیده
گنبدهای دوپوستۀ گسسته در گذر زمان فرمهای متنوع گوناگون در بخش اجزای اتصالدهندۀ خود داشتهاند. با تحلیل فرایند ساخت و بررسی هندسۀ فرمی آنها به جلوگیری از فراموشی و از دست رفتن مهارتهای استادکاری در ساخت آنها کمک خواهد شد. در پژوهش حاضر باور بنیادین این است که فرم نهایی اجزای تشکیلدهندۀ گنبدهای دوپوسته گسستۀ نار شاخص شهر اصفهان، به شکل مستقیم از نوع چینش آجرها و چگونگی قرارگیری کلافها از یک سو و توانمندی استادکارها نسبت به دانش هندسه عملی و نظری، از سوی دیگر، تأثیر میپذیرد. در این پژوهش تلاش است که با معرفی اجزای گنبد و بررسی نمونههایی از گنبدهای دوپوستۀ گسستۀ نار در اصفهان، ویژگیهای هندسی و چگونگی جزئیات اجرایی و ساخت آنها بررسی شود. همچنین فرمهای گوناگون کلافهای چوبی و خشخاشیها و دلایل استفاده از آنها عرضه شده است. از مطالعات کتابخانهای و مشاهدات میدانی بهره برده شده و سپس تصاویر و ترسیمهای نگارندگان، که از سوی استادکاران محلی اصلاح شده، ارائه شده است. یکی از یافتههای این مقاله تدوین شناسایی دقیق اجزا و چگونگی چیدمان آجر در گنبدهای دوپوستۀ گسستۀ نار است، از دیگر نتایج شناخت تفاوت در خلاقیت معمار محلی است که باعث ایجاد تمایز در ویژگیهای هندسی و ساختاری این گنبدها (از جمله تنوع فرمی و اجرایی در خشخاشیها و کلافهای چوبی) شده است. همچنین مشخص شد که برخلاف باورهای پیشین، گاهی در دهانههای کوچک قفل و بستی بین خشخاشی و پوستۀ بیرونی به کار برده نمیشود. علاوه بر آن مشخص گردید خشخاشیها باید به صورت کامل و همراه با خود گنبد اجرا شوند و در صورت اجرای آنها به صورت نیمه، نیروهای وارده و عکسالعمل متفاوت در ترازهای مختلف ایجاد خواهد شد و پوستۀ بیرونی ترک خواهد خورد.
