عقلانیت ابزاری و عقلانیت ارتباطی بین موسی (ع) و فرعون در سوره شعراء طبق نظریه کنش ارتباطی یورگن هابرماس
نویسندگان
1 متخرج مرحلة الماجستیر في اللغة العربیة وآدابها بجامعة شهید مدني أذربایجان، تبریز
2 خريج مرحلة الدکتوراه في اللغة العربية وآدابها بجامعة العلامة الطباطبایی بطهران
doi
10.22034/iaall.2025.499179.2974چکیده
هابرماس، كنش ارتباطی را بین كسانی مطرح كرد كه با اعمال خود جهت تحقق منافع شخصی با استفاده عقل ابزاری جامعه را فاسد میكنند. پس دو طرف مقابل را به عقل ارتباطی، گفتگوی منطقی و اجماع برای حل اختلافات و رسیدن به توافق پیشنهاد كرد و مسیر دموكراسی را برای جوامع با هدف نابودی بردهداری و آزادی بشر ترسیم نمود. سوره شعرا شامل گفتگوهای موسی و فرعون بیانگر عقل ابزاری و ارتباطی است. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و كنش ارتباطی هابرماس به بررسی گفتگوهای موسی(ع) و فرعون میپردازد تا اشاره كند كه گفتگوی حضرت موسی بیانگر عقل ارتباطی و گفتگوی منطقی و با زبانی نرم، با استفاده از سبكهای پرسش برای به تفكر واداشتن فرعون در پذیرش پیامبری او و اشاره به شایسته نبودن او به زندانی شدن توسط فرعون در جواب تهدیدش و سبك شرط حاكی از عدم اطمینان متناسب با دموكراسی، بخاطر تعریض به فرعون بر اینكه پروردگار، پروردگار جهانیان است و او مانند پدرانش بنده است، یا تعریض به عدم تعقل و بیایمانیاش به پروردگار آسمانها و زمین، است تا فرعون و قومش را اصلاح كند تا رسالت او بپذیرند و به او ایمان بیاورند، است. اما فرعون با تكیه بر عقل ابزاری با خشونت و تهدید، با استفاده از سبكهای پرسشی در معانی انكار پیامبری او، تعجب و تمسخر فرعون مبنی برجواب دادن بیربط به پرسش درباره ماهیت پرودرگار جهانیان و تهدید به زندانی كردنش در صورت انتخاب پروردگاری غیر از فرعون و سبك تأكید و اطناب حاكی از خشونت و قطعیت در گفتار متناسب با دیكتاتوری، برای تعریض به اینكه او موسی را تربیت نموده، شایستگی موسی به پیامبری و دعوت كردن مربی خود به پذیرش پیامبریاش و قبول پرستش پروردگارش را انكار كرد و او را مسخره و تهدید به زندان كرد.