فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

گردوخاک یکی از بحران‌های محیطی در مناطق خشک و نیمه‌خشک است. این پژوهش با هدف تحلیل زمانی–مکانی گردوخاک در غرب و جنوب‌غرب ایران و واکاوی رخداد شاخص ۱۵ تا ۱۸ مه ۲۰۲۲، با رویکردی تلفیقی آماری، همدیدی و سنجش‌ازدور انجام شد. داده‌های شامل شاخص‌های گردوخاک، مؤلفه‌های تابشی، رطوبت خاک و متغیّرهای جوی از محصولات ماهواره‌ای و داده‌های ERA5 برای شش ایستگاه منتخب طی دوره ۲۰۰۰–۲۰۲۵ بود. نتایج نشان داد که عمق نوری هواویز (AOD) مؤثرترین شاخص شناسایی گردوخاک است. شاخص‌های گردوخاک( AOD، DU و DUS) در دوره بلندمدت روندی افزایشی داشته و هم‌زمان با کاهش معنی‌دار رطوبت خاک و تغییر رژیم تابشی همراه بوده‌اند. تحلیل ناهنجاری‌ها نشان می‌دهد که رخداد مه ۲۰۲۲ از نظر شدت گردوخاک، مؤلفه‌های تابشی و شرایط سطح زمین به‌طور معنی‌داری از الگوی اقلیمی نرمال ماه مه فاصله دارد. یافته‌های همدیدی نشان داد که تمایز اصلی این رخداد ناشی از هم‌زمانی و تداوم ناهنجاری‌های سطحی با آرایش‌های دینامیکی ناپایدار در چندین تراز جو بوده، به‌گونه‌ای که تاوایی تراز ۸۵۰ هکتوپاسکال و بادهای سطحی در آغاز، تاوایی تراز ۵۰۰ هکتوپاسکال و جت تراز ۳۰۰ هکتوپاسکال در اوج، و کاهش فشار سطحی در فروکش نقش کلیدی داشتند. بادهای سطحی در تمام مراحل، عامل اصلی انتقال افقی گردوخاک باقی مانده‌اند. تحلیل سنجش‌ازدور نیز گسترش فضایی، شدت و تداوم غیرعادی گردوخاک را تأیید کرد. در مجموع، تحلیل هم‌زمان ناهنجاری‌های آماری و ساختارهای دینامیکی جو، در کنار شاخص‌ AOD، تابش مستقیم (DI)، تابش پراکنده (DIF)، رطوبت خاک و تاوایی، می‌تواند ابزاری برای شناسایی و پیش‌آگاهی رخدادهای حدّی گردوخاک فراهم آورد.