اولویت‌بندی تخصصی فعالیت‌های صنعتی با رویکرد آمایش سرزمین (نمونه موردی: استان خراسان رضوی)

نویسندگان

1 استادیار گروه توسعۀ پایدار شهری منطقه‌ای جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، مشهد، ایران

2 پژوهشگر گروه اقتصاد گردشگری، پژوهشکدۀ گردشگری جهاد دانشگاهی، مشهد، ایران

3 دانشیار گروه اقتصاد گردشگری، پژوهشکدۀ گردشگری جهاددانشگاهی، مشهد، ایران

4 پژوهشگر گروه اقتصاد گردشگری، پژوهشکدۀ گردشگری جهاد دانشگاهی، مشهد، ایران

doi
10.22067/jgrd.2025.88425.1438
چکیده

هدف آمایش سرزمین، توزیع خردمندانه و متعادل فعالیت‌های اقتصادی در پهنۀ جغرافیایی کشور است. یکی از راهکارهای اصلی تحقق این هدف، تخصصی‌سازی منطقه‌ای فعالیت‌ها براساس شایستگی‌ها و مزیت‌های بومی هر منطقه و در چارچوب سیاست‌های کلان توسعه‌ای است. این رویکرد ضمن افزایش بهره‌وری، نقش مهمی در توسعۀ پایدار مناطق و جلوگیری از تمرکز نامتوازن فعالیت‌ها در نقاط خاص ایفا می‌کند.مطالعۀ حاضر با رویکردی کاربردی و توسعه‌محور، به شناسایی و تعیین اولویت تخصص‌های صنعتی در استان خراسان رضوی و شهرستان‌های آن پرداخته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و پرسشنامه مبتنی بر نظر ۳۰ تن از کارشناسان و خبرگان صنعتی استان جمع‌آوری شده است. تحلیل داده‌ها در دو بعد اصلی صورت پذیرفت: اول، بررسی پیوندهای پیشین و پسین و مزیت نسبی صنایع از منظر عرضه؛ دوم، بهره‌گیری از رویکرد فضای محصولی از منظر تقاضا.فعالیت‌های صنعتی تحت هفت گروه اصلی براساس کد ISIC مورد بررسی قرار گرفتند: صنایع غذایی و آشامیدنی، محصولات فلزی ساخته شده، وسایل نقلیۀ موتوری، ماشین‌آلات و تجهیزات، فلزات پایه، محصولات کانی غیرفلزی و صنایع لاستیک و پلاستیک. در سطح شهرستان‌ها، با استفاده از شاخص‌هایی مانند منابع طبیعی، پیوندهای صنعتی، دانش فنی، بازار، زیرساخت و خدمات پشتیبان و با به‌کارگیری روش تاپسیس فازی، قلمروهای اولویت‌دار هر تخصص مشخص گردید.یافته‌ها نشان داد که صنایع غذایی، به‌ویژه صنایع لبنی و غیرلبنی، در نواحی مرکزی، شرق و شمال‌شرق استان متمرکز هستند؛ صنایع موتوری و فلزات اساسی عمدتاً در غرب استان قرار دارند و صنایع فلزات پایه بیشتر در جنوب استان متمرکز شده‌اند. برخلاف سایر صنایع، صنایع لاستیک و پلاستیک پراکندگی جغرافیایی قابل توجهی داشته و تمرکز مشخصی ندارند. در پایان، پیشنهادهایی برای توسعۀ متوازن صنعتی و کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای ارائه شده است.