فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: با توجه به پیچیدگی فزایندۀ چالش‌های اجتماعی و زیست‌محیطی و تحول نقش دانشگاه‌ها در قرن بیست‌ویکم، پژوهش حاضر با هدف شناسایی روندهای علمی، شکاف‌های دانشی و مسیرهای آتی پژوهش در حوزۀ نقش دانشگاه‌ها در توسعۀ نوآوری اجتماعی انجام شده است. این مطالعه بر مأموریت سوم دانشگاه‌ها تمرکز دارد و می‌کوشد جایگاه آن‌ها را به‌عنوان کنشگرانی کلیدی در خلق ارزش اجتماعی، تسهیل همکاری‌های چندبخشی و تحقق توسعۀ پایدار تبیین کند.روش‏شناسی: پژوهش حاضر از روش تحلیل کتاب‌سنجی همراه با مصورسازی علمی بهره گرفت. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل کتاب‌سنجی و مصورسازی علمی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل مقالات علمی منتشرشده در مجلات معتبر نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس با رتبه یک (Q1) طی بازۀ زمانی 2015 تا آگوست 2025 است. در مرحلۀ گردآوری داده‌ها، فرایند غربالگری نظام‌مند انجام شد؛ به‌گونه‌ای که تنها مقالات نهایی چاپ‌شده در مجلات علمی مرتبط با موضوع نقش دانشگاه در توسعۀ نوآوری اجتماعی انتخاب گردیدند و سایر انواع مستندات و مطالعات نامرتبط از نمونه حذف شدند. در نهایت، 163 مقالۀ واجد شرایط وارد مرحلۀ تحلیل شدند. در مرحلۀ تحلیل داده‌ها، از نرم‌افزار بایب اکسل به‌منظور پاک‌سازی، استانداردسازی و آماده‌سازی داده‌های کتاب‌سنجی استفاده شد. سپس، نرم‌افزار وسویور برای تحلیل شبکه‌ای و مصورسازی روابط علمی به‌کار گرفته شد و شبکه‌های هم‌تألیفی نویسندگان، همکاری‌های بین‌المللی، مؤسسات پیشرو و خوشه‌های هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها ترسیم و تفسیر گردید.یافته‌ها: بررسی مقالات نشان داد که حجم تولیدات علمی در این حوزه طی دهۀ اخیر روندی صعودی داشته و سال 2022 نقطۀ اوج انتشار مقالات با 25 مقاله بوده است. بریتانیا، ایتالیا، و ایالات متحده سه کشور پیشرو در این حوزه محسوب می‌شوند و بیشترین میزان ارجاعات نیز به آثار پژوهشگران این کشورها تعلق دارد. از منظر سازمانی، دانشگاه اچ‌اس‌ای روسیه و دانشگاه لوند سوئد بیشترین سهم در تولید مقالات را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین، مجلۀ پیش‌بینی فناوری و تغییر اجتماعی با 15 مقاله و 1377 ارجاع، اثرگذارترین نشریه در این حوزه شناسایی شد. تحلیل خوشه‌ای کلیدواژه‌ها چهار جریان مفهومی اصلی را آشکار ساخت: نخست، «نوآوری سیستمی برای پایداری» که بر ارتباط میان توسعه پایدار، مدل‌های کسب‌وکار نوین، و اقتصاد چرخشی تأکید دارد؛ دوم، «نوآوری و کارآفرینی اجتماعی در بستر حکمرانی و جامعۀ مدنی» که نقش سیاست‌گذاری، جامعۀ مدنی، و بنگاه‌های اجتماعی را در توسعۀ نوآوری برجسته می‌کند؛ سوم، «پیوند آموزش و نوآوری فراگیر در جهت توانمندسازی و رقابت‌پذیری» که نشان‌دهندۀ اهمیت آموزش عالی در ارتقاء عدالت اجتماعی و ظرفیت‌های رقابتی است؛ و چهارم، «دانشگاه به‌عنوان کنشگر کلیدی نوآوری اجتماعی» که بیانگر نقش مستقیم دانشگاه در تولید دانش اجتماعی و اثرگذاری اقتصادی- اجتماعی است.نتیجه گیری: سیر تحول پژوهش‌ها طی این دهه از مرحلۀ مفهوم‌پردازی اولیه (پیش از 2019) به سمت بلوغ نظری (2019–2020)، رویکرد اکوسیستمی و شبکه‌ای (2021–2022)، و در نهایت تمرکز بر سنجش عملکرد و مقیاس‌پذیری (2022 به بعد) حرکت کرده‌اند. این تحول بیانگر آن است که دانشگاه‌ها بیش‌ازپیش به‌عنوان نهادهایی میانجی در تعامل علم، جامعه، و اقتصاد عمل کرده و نقش تعیین‌کننده‌ای در تحقق اهداف توسعۀ پایدار دارند. این مطالعه با ارائۀ تصویری جامع از روندهای علمی و مسیرهای آتی، چارچوبی برای پژوهش‌های آینده، سیاست‌گذاری مبتنی‌بر داده و بازاندیشی در مأموریت سوم دانشگاه‌ها فراهم می‌کند. در مجموع، موفقیت نوآوری اجتماعی دانشگاهی مستلزم هم‌افزایی میان رویکردهای سیستمی، حکمرانی مشارکتی، آموزش و توانمندسازی است.