فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: با گسترش مطالعات اجتماعی مبتنی بر رویکرد کیفی، ارزیابی کیفیت علمی این تحقیقات به یکی از مباحث محوری در روش‌شناسی تبدیل شده است. پژوهش‌های کیفی با اتکا بر تعامل مستقیم با مشارکت‌کنندگان، حضور پژوهشگر در میدان مطالعه و تمرکز عمیق بر کاوش معانی و تجربیات زیسته، در پی فهم لایه‌های پنهان پدیده‌های اجتماعی هستند. حال آن‌که معیارهای ارزشیابی تثبیت‌شده روش‌شناسی کمّی این تصور را ایجاد کرده است که تحقیقات کیفی از معیارهای قابل اتکاء برخوردار نیستند. در پاسخ به این انتقادات، روش‌شناسان کیفی چارچوب‌ها و معیارهایی جایگزین برای سنجش کیفیت داده‌ها و نتایج کیفی ارائه داده‌اند؛ که با وجود ظرفیت‌های اکتشافی این رویکرد، مسئله اعتبار (روایی) و اطمینان (پایایی) داده‌ها را تضمین نماید. آن‌چنان که معیارهای چهارگانه لینکلن و گوبا ـ شامل باورپذیری، انتقال‌پذیری، اطمینان‌پذیری و تأییدپذیری ـ به عنوان یکی از مهم‌ترین الگوهای ارزیابی کیفیت در تحقیقات کیفی، جایگاه برجسته‌ای در ادبیات روش‌شناسی یافته‌ است.روش‌شناسی: این پژوهش با هدف بررسی روش‌های تعیین روایی و پایایی در مطالعات کیفی بر مبنای دیدگاه لینکلن و گوبا، تلاش می‌کند به منظور افزایش استحکام داده‌ها، در مطالعه‌ای ترویجی به روش تدوینی، به بازخوانی دانش موجود در حوزه روش‌شناسی تحقیق بر اساس چهار معیار کیفی لینکلن و گوبا و راهبردهای دستیابی به هر یک از این معیارها بپردازد.یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از آن است توجه به معیارهای لینکلن و گوبا توانسته‌اند به افزایش اطمینان مضاعف در تحقیق و ارتقاء سطح علمی آن بیافزاید. حال از آن‌جا که تضمین اعتبار و اعتماد در تحقیقات کیفی برای پژوهشگران از اهمیت بالایی برخوردار است، چارچوب لینکلن و گوبا توانسته است با ارائه مجموعه‌ای منسجم از معیارها و استفاده مؤثر از راهبردها موجب افزایش دقت و صحت یافته‌ها و انطباق آن با دیدگاه‌ها و تجربیات مشارکت‌کنندگان شود. بدین تعبیر، قابلیت اعتبار و اطمینان در تحقیقات کیفی به عنوان بستری برای ایجاد بینش‌های معنادار و پیشرفت دانش عمل نموده و محققان با پایبندی به چارچوب لینکلن و گوبا می‌توانند قابلیت اعتبار را با ایجاد حقیقت، قابلیت انتقال را با تعمیم‌پذیری در زمینه، قابلیت اعتماد را با تضمین ثبات و پایداری، و قابلیت تأیید را در مقابله با سوگیری و ذهنیت، مورد ارتقاء و استحکام قرار دهند.بحث و نتیجه‌گیری: دستیابی به الگویی منسجم و پذیرفتنی برای ارزیابی کیفیت پژوهش‌ها، مستلزم انجام مطالعات بیشتر و گفت‌وگوی مستمر میان رویکردهای مختلف روش‌شناختی است. بدین منظور لینکلن و گوبا (1985) برای دستیابی به تصویری واضح از جایگاه پژوهش‌های کیفی در قلمرو علوم اجتماعی، معیارهایی را معرفی نموده‌اند؛ که در باورپذیری، انتقال‌پذیری، تأییدپذیری و اطمینان‌پذیری تحقیقات کیفی بر اساس ارزیابی علمی قابلیت اعتبار (روایی) و اطمینان (پایایی) داده‌های تحقیق مؤثر بوده است. حال آن‌که برای انطباق چهار معیار کیفی لینکلن و گوبا (باورپذیری، انتقال‌پذیری، اطمینان‌پذیری و تأییدپذیری) می‌توان:1. به منظور افزایش باورپذیری از روش‌های تطبیق طولانی‌مدت، بررسی همتایان، بازنگری اعضاء، مستندسازی و مثلث‌سازی استفاده کرد. استفاده از این روش‌ها به درک عمیق از پدیده‌ها و فهم دقیق از تجربیات مشارکت‌کنندگان کمک می‌کند و شفافیت و اعتبار تحقیق را افزایش می‌دهد.2. برای افزایش انتقال‌پذیری یافته‌های تحقیق از روش‌های توصیف غنی، توصیف عمیق زمینه، و نمونه‌گیری با حداکثر تنوع استفاده کرد. استفاده از این روش‌ها تمام جنبه‌های مرتبط (مثل شرایط اقتصادی، اجتماعی و تکنولوژیکی) را توصیف می‌کند و یافته‌ها را به جمیع جوانب زمینه موضوعی تحقیق تعمیم می‌دهد.3. برای افزایش اطمینان‌پذیری از روش‌های پوشه‌نگاری، انعکاس‌دهی و پیگیری ارزیابی استفاده کرد. استفاده از این روش‌ها شفافیت فرایند تحقیق را افزایش می‌دهد و به دیگر پژوهشگران در بازسازی تحقیق کمک می‌نماید.4. برای افزایش تأییدپذیری می‌توان از روش‌های بازبینی همتایان و بازنگری همکاران استفاده کرد. استفاده از این روش‌ها اعتبار یافته‌ها را افزایش می‌دهد و تأیید می‌کند که یافته‌ها منعکس‌کننده شواهد و نه سوگیری‌های پژوهش‌گر بوده است.