فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از اصلی‌ترین عوامل مؤثر بر بارش‌های سنگین تابستانی در آسیا، موسمی هند است که تغییرات شدت و موقعیت آن می‌تواند سبب دگرگونی الگوهای بارش در مناطق مجاور شود. در تابستان ۱۴۰۱، بخش‌های گسترده‌ای از ایران دچار بارش‌های سنگین و سیلاب‌های ویرانگر شد. هم‌زمان با وقوع سیلاب در ایران، کشور هند نیز فصل موسمی کم‌سابقه‌ای را تجربه کرد. این پژوهش با رویکردی کلان‌مقیاس به بررسی سازوکارهای دینامیکی مؤثر بر این رخداد پرداخته است. برای این منظور، داده‌های بازتحلیل NCEP/NCAR برای بررسی میدان‌های گردش جوّ، داده‌های ERA5 برای محاسبه شاخص موسمی هند (IMI) و داده‌های ماهانه بارش ماهواره‌ای GPM برای تحلیل بارش ایران به‌کار رفت. بی‌هنجاری‌های ارتفاع ژئوپتانسیلی، باد افقی و انتگرال قائم همگرایی شار رطوبت در جولای ۲۰۲۲ محاسبه شد. برای بررسی پیوند زمانی بین موسمی و بارش، ضریب همبستگی پیرسون بین شاخص IMI و بارش ماهانه در بیست نقطه دارای بیشینه بی‌هنجاری مثبت بارش در جنوب ایران، در دو فاز هم‌زمان و با تأخیر محاسبه گردید. نتایج نشان می‌دهد شاخص IMI در جولای ۲۰۲۲ بیش از دو انحراف معیار بالاتر از میانگین بوده و در عرض‌های پایین‌تر از ۳۰ درجه شمالی ضرایب همبستگی بارش و IMI بالاتر از ۰٫۴ و در سطح اطمینان ۹۵ درصد معنی‌دار است. در مقابل، در عرض‌های بالاتر این رابطه تضعیف می‌شود. الگوی بی‌هنجاری‌های رطوبتی نیز بیانگر انتقال رطوبت از خلیج بنگال و دریای عرب به‌سوی جنوب ایران و افزایش همگرایی در این نواحی است. یافته‌ها تأکید می‌کند که فاز بسیار قوی موسمی هند در تابستان ۱۴۰۱ عامل اصلی تشدید بارش‌های فرین ایران بوده است.