راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در ستایش ممدوحان با تکیه بر نظریۀ چهارچوب سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون دایک
نویسندگان
1 استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
doi
10.22099/jba.2025.53241.4646چکیده
اشعار شاعران درباری بهعنوان رسانه جمعی و غیرخنثی، نقش مؤثری در شکلدهی به افکار مخاطب دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در تبلیغ و ستایش خصایص جسمانی و باطنی سلاطین و اربابان قدرت دربار غزنه در 214 قصیده انجام شدهاست. به این منظور، دو نظریه چهارچوبسازی انتمن و مربع ایدئولوژیک وندایک انتخاب شد. نگارنده با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این پرسشهاست که راهبردهای انتخابشده برای چهارچوبسازی اشعار مدحی به چه صورت بوده؟ و فرخی چگونه چهارچوبهای تبلیغاتی مورد نظر خویش را به اجرا درآورده؟ و راهبرد مرجع برای سایر راهبردها کدام است؟ نتایج نشان میدهد شاعر با تلفیق سه راهبرد پیشفرض، بزرگنمایی و دراماتیزهشدگی به راهبردهای همدلی، فاصلهگذاری، قطبیسازی، انکارکردن و صورتهای ضدواقعگرا روی آوردهاست. در واقع، شاعر با بدیهیدانستن ایدئولوژی دینی و انتساب اغراقآمیز آن به اَعمال سلاطین غزنوی، به برانگیختن احساسات مخاطب در راستای حفظ وحدت درونگروهی پرداختهاست؛ بر مبنای این پیشفرض، مخالفان به سبب بددینی و بر اساس راهبرد قطبیسازی و فاصلهگذاری در نقطه مقابل قرار میگیرند. شاعر بر اساس اضلاع مربع ایدئولوژیک وندایک با برجستهسازی ویژگیهای مثبت ممدوح در سه چهارچوب مقدسمآبی، سخاوتمندی و جنگاوری (ضلع اول)، به انکارکردن سیاستها و رفتارهای نادرست ممدوح (ضلع سوم) و انکار شایستگی بزرگان دینی و ملی پرداخته (ضلع دوم)؛ در مقابل، شاعر با استفاده از راهبرد صورتهای ضدواقعگرا، به ارائه چهرهای ملعون از دشمن پرداختهاست (ضلع چهارم) که بر اساس راهبرد دراماتیزه-شدگی و تحریک احساس نفرت مخاطب، نابودی او را امری واجب میداند. همچنین، شاعر در راهبردهای مثال-آوردن، تشبیه، مقایسه، هممعنایی و آشکارسازی، با ملموسسازی محتوا، بیان جزئیات وقایع، بهرهگیری از استدلالهای شاعرانه و افزایش قدرت اقناعکنندگی کلام، به دنبال تقویت ویژگیهای مثبت جناح خودی (ممدوح) و برجستهسازی نقاط منفی دیگری (دشمن) و چهارچوببندی کلام خویش است
