فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شاخص توسعه انسانی به عنوان معیار سنجش سطوح توسعه اقتصادی و اجتماعی بر تخریب و میزان فشار وارده بر محیط‌زیست موثر است. با این حال، تاکنون شمار اندکی از پژوهش‌ها بر رابطه بین توسعه انسانی و کیفیت محیط‌زیست از دریچه منحنی سنتی کوزنتس محیط‌زیستی تمرکز داشته‌اند. در این راستا، هدف از تحقیق حاضر ارزیابی تاثیر شاخص توسعه انسانی همراه با سایر متغیرهای توضیحی شامل تجارت، مصرف انرژی و شهرنشینی بر شاخص ردپای اکولوژیک در کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه است. در این پژوهش از داده‌های ترکیبی موجود در پایگاه‌های داده بانک جهانی، برنامه توسعه سازمان ملل متحد و شبکه جهانی ردپا برای 8 کشور نفتی (بحرین، ایران، عراق، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی) و 5 کشور غیرنفتی (مصر، اردن، لبنان، سوریه و ترکیه) در منطقه خاورمیانه در دوره زمانی 2000 الی 2019 استفاده شد. همچنین، برای برآورد رگرسیون از روش GMM تفاضلی دومرحله‌ای بهره گرفته شد. در این روش، پس از تصریح مدل اولیه، از رگرسیون تفاضل‌گیری می‌شود تا اثرات مقاطع را از الگو حذف کرد. سپس، در مرحله‌ی دوم از پسماندهای باقیمانده در مرحلة اول برای متوازن کردن ماتریس واریانس- کواریانس استفاده می‌شود. نتایج نشان داد که یک رابطه U شکل معکوس بین توسعه انسانی و ردپای اکولوژیکی برای کشورهای غیرنفتی وجود دارد. به طوری که، بهبود شاخص توسعه انسانی در مراحل اولیه توسعه با افزایش شاخص ردپای اکولوژیک به محیط‌زیست کشورهای غیرنفتی آسیب می‌رساند. اما با بهبود سطح توسعه کشورها، این روند معکوس می‌شود. با این حال، افزایش بیشتر در توسعه انسانی منجر به بهبود مستمر کیفیت محیط‌زیست در کشورهای نفتی می‌شود. همچنین، نتایج نشان داد که اثر مثبت مصرف انرژی بر شاخص ردپای اکولوژیک در کشورهای نفتی نسبت به کشورهای غیرنفتی از لحاظ عددی قابل توجه‌تر است. این در حالی است که ضریب اثرگذاری متغیر حجم تجارت بر شاخص ردپای اکولوژیک برای کشورهای نفتی و غیرنفتی به ترتیب منفی و مثبت برآورده شده است. تاثیر متغیر شهرنشینی بر شاخص ردپای اکولوژیک برای هر دو گروه کشورهای نفتی و غیرنفتی نیز مطابق انتظار و مثبت است. بنابراین، سیاست‌گذاران باید از علّیت موجود بین توسعه انسانی و شاخص ردپای اکولوژیک آگاه باشند و بر روی تسریع توسعه انسانی برای معکوس کردن روند فعلی تخریب محیط‌زیست تمرکز کنند.