تداعی آزاد معانی برپایة اصطلاحات کم‌کاربرد موسیقی در دیوان حافظ

نویسندگان

1 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی (ره)، تهران، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بین المللی امام خمینی ره، قزوین ایران

doi
10.30465/cpl.2025.10310
چکیده

مقالة حاضر با استناد به نظریة «تداعی آزاد معانی» و نظریة «ناخودآگاه متون» التذاذ هنری بیشتری از اشعار حافظ را برای خوانندة حرفه­ای این متن فراهم می­سازد و با کشف و تبیین شبکه­های پیچیدة کلمات در شعر او زمینه­های لازم را برای فهم غنی­تر وعمیق­تر آن اشعار فراهم می­کند. در میان شبکه­های متعدد ایهامی در دیوان حافظ، ایهام­های مربوط به حوزة موسیقی در پدیدآمدن شبکة ایهام تناسب­های پنهان حافظ نقش به­سزایی دارد؛ اصطلاحاتی چون اقامت، بُعد، چپ، چنبر، خروج، دخول، دلگشا، دلنواز، رجعت، رشته، زنجیر، ساده، سبک، شانه، شاهین، طریق و فن. این اصطلاحات با قرارگرفتن در کنار اصطلاحات معروف­تر موسیقی مانند پرده، مقام و راه، شبکة ایهام ­تناسب دیوان حافظ را گسترده­تر و پیچیده­تر می­سازد و ایهام تناسب را از صنعت بدیعی صرف به ابزاری برای تداعی معانی­های آزاد ارتقاء می­دهد. در مقالة پیش­رو شبکة درهم­تنیدة ایهام تناسب­های پنهان در شعر حافظ در حوزة موسیقی بررسی و تبیین و برپایة نظریه­های مذکور برخی از آن ایهام تناسب­ها کشف و شرح شده است.