موانع اثرگذار بر دریافت مجوز حق تکثیر و عرضه منابع کتابی در کتابخانههای دیجیتالی ایران
نویسندگان
1 استادیار، گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات و سازماندهی دانش، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج.ا.ا، تهران، ایران
doi
10.22034/jkrs.2025.20200چکیده
هدف: شناسایی موانع اخذ حق تکثیر و عرضه از ناشران برای دیجیتالی کردن منابع کتابی در کتابخانههای دیجیتالی ایران و ارائه راهکارهایی برای رفع این موانع، هدف این پژوهش را تشکیل میدهد. روششناسی: از رویکرد کیفی و روش تحلیل اسنادی استفاده شد و دادههای گردآوریشده با استفاده از مدل تحلیل مضمون آتراید- استرلینگ، کلارک و براون تحلیل و بررسی شدند. با 10 نفر از متخصصان در حوزههای نشر و کتابخانههای دیجیتال مصاحبههای نیمه ساختاریافته انجام شد. همچنین پژوهشهای مرتبط با موضوع پژوهش برای استخراج موانع و راهکارهای کسب مجوز تحلیل شدند.یافتهها: تعداد 272 مضمون پایه، 57 مضمون سازماندهنده و 2 مضمون فراگیر اجرایی، مالی و فنی شناسایی شدند. برای محاسبه پایایی از روش هولستی استفاده شد. شبکه مضامین حق تکثیر و عرضه منابع کتابی در کتابخانههای دیجیتالی ایران عبارت است از موانع و راهکارهای اجرایی، مالی و فنی. در موانع و راهکارهای اجرایی و مالی، موضوعاتی مانند تعیین سیاست و خطمشی، دغدغههای ناشران و اعتمادسازی توسط کتابخانهها، شرکتهای تجمیعکننده منابع اطلاعاتی، تعیین نهاد سیاستگذار، تسهیلات حمایتی، بودجه و منابع مالی و تعامل ناشران و کتابخانهها مطرح شدند. زیرساختهای فنی، امنیت در فضای مجازی برای عرضه کتابها، استانداردهای فرادادهای، فرایند دیجیتالسازی، امانت دیجیتال و آسیبها در دیجیتالسازی در بخش موانع و راهکارهای فنی بیان شدند. نتایج: با تحلیل موانع شناساییشده، راهکارهایی شامل پرداختهای مستمر و شفاف به ناشر و صاحب حق توسط کتابخانه؛ جبران خسارت مالی برای پدیدآور توسط کتابخانهها؛ استفاده از قطعههای کوچک کتاب برای نمایش بهمنظور رعایت حق مؤلف اثر و استفاده از فراداده حقوقی بهمنظور مستندسازی وضعیت حق مؤلف و استفاده از یادداشت حق مؤلف ارائه شد. اجرای این پیشنهادها میتواند به جلب اعتماد ناشران، غنی کردن منابع دیجیتال، حفاظت از منابع دیجیتالی و تسهیل دسترسی کاربران به منابع دیجیتالی کمک کند.اصالت و ارزش: اجازه از ناشران برای دیجیتالی شدن کتابها ازجمله چالشهای اساسی برای کتابخانهها به شمار میرود. مسئلهای که تاکنون موضوع هیچیک از پژوهشهای داخل کشور نبوده و پژوهش حاضر درصدد است با تحلیل موانع اخذ مجوز حق تکثیر و عرضه و ارائه راهکارهای کاربردی تا حدودی به رفع نگرانی ناشران و مدیریت بهتر محتوای دیجیتال کمک نماید.
