فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نمادها به نشانه‌هایی گویند که به کمک دسته‌ای از قراردادها قابل درک هستند. رفتارهای موسوم به «نمادین» نیز به استفادۀ سیستماتیک از نمادها اطلاق می‌شود که اهدافی چون ایجاد معناهای مشترک اجتماعی یا حفظ هویت گروهی را دنبال می‌کند. پیشینۀ پیدایش رفتار نمادین دست‌کم به عصر سنگ میانی در آفریقا بازمی‌گردد. شواهد آن نیز حکاکی بر روی مواد معدنی چون کانی اُخرا، تدفین و مرگ‌آگاهی، ساخت دست‌ساخته‌های به‌ظاهر غیربهینه و پیچیده، ساخت پیکرک‌ها و استفاده از زیورآلات احتمالی چون صدف‌ها و دندان‌های جانوریِ سوراخ‌شده است. لازم به ذکر است که بروز رفتارهای نمادین به‌تدریج پیچیده‌تر شد و گسترش یافت و جزو جدایی‌ناپذیری از مواد فرهنگی مرتبط با انسان مدرن در دوره‌های پارینه‌سنگی جدید و فراپارینه‌سنگی/میان‌سنگی شد. در دهه‌های اخیر مشخص شده است که علاوه‌بر انسان مدرن، نئاندرتال‌ها نیز رفتارهای نمادین، هرچند در مقیاس بسیار کوچک‌‌تر، از خود بروز می‌دادند. در این جستار به شواهد باستان‌شناختی مرتبط با کهن‌ترین رفتارهای نمادین در دوران پارینه‌سنگی میانی/عصر سنگ میانی با روش کتابخانه‌ای (اسنادی) پرداخته می‌شود. این شواهد براساس گاهنگاری، پراکنش فضایی در قاره‌ها (دید هم‌زمانی) و نیز، براساس پدیدآورندگان (انسان خردمند باستانی، نئاندرتال) بررسی و طبقه‌بندی می‌شوند؛ سپس، تلاش می‌شود که به پرسش‌هایی چون تفاوت‌های درزمانی، روند پیچیده‌تر شدن و تفاوت‌های بین‌قاره‌ای یا منطقه‌ای میان بروز رفتارهای نمادین اولیه پرداخته شود. علاوه‌بر آن، بروز رفتارهای نمادین میان انسان خردمند باستانی و نئاندرتال‌ها نیز در چارچوب باستان‌شناسی بررسی و مقایسه خواهند شد. بررسی‌ها نشان داد که امروزه دیگر مدل‌های پیدایش یکبارۀ بستۀ رفتارهای مدرن و دگرگشت تدریجی رفتارها از ابتدای عصر سنگ میانی پاسخ‌گوی تحولات رخ‌داده و شکفته‌شدن و رواج رفتارهای نمادین در دوران پارینه‌سنگی جدید نیستند؛ بلکه درحال‌حاضر، مدل ناپیوستگی‌های فضایی-زمانی موسوم به «مدل دندانۀ ارّه‌ای» شاید بتواند شواهد یافت‌شده در چند دهۀ اخیر از آغاز رفتارهای نمادین در عصر سنگ میانی و پارینه‌سنگی میانی را توضیح دهد.