تحلیل آیکنوگرافیک و آیکنولوژیک نقشِ بازی چوگان در سفالهای نخستین سدههای دوران اسلامی: بازتاب فرهنگی و اجتماعی در دورۀ سامانی
نویسندگان
1 استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 دانشجوی دکترای باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
3 گروه باستان شناسی،دانشکده میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری،دانشگاه مازندران. ایران.
4 استادیار گروه هنرهای صناعی، دانشکدۀ میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
doi
10.22084/nb.2026.32314.2844چکیده
سفالینههای گلابهای رنگارنگ منسوب به نیشابور با نقوش منحصربهفرد خود، بهعنوان یکی از برجستهترین آثار هنری دورۀ سامانی شناخته میشوند. باوجود پیشرفتهای قابلتوجه در مطالعات مربوط به منشأ و معنای این نقوش، برخی از صحنههای تصویری هنوز بهطور کامل و درست تفسیر نشدهاند. یکی از این صحنهها، تصویری از بازی چوگان است که بر یک سفالینۀ رنگارنگ به تصویر کشیده شده و در موزۀ هنر آسیا نگهداری میشود. این صحنه، باوجود تلاشهای پیشین برای تفسیر آن براساس منابع تاریخی، هنوز در زمینههای اجتماعی و فرهنگی سدههای سوم و چهارم هجریقمری در هالهای از ابهام قرار دارد؛ بنابراین، هدف اصلی این پژوهش، بازخوانی و تحلیل دقیقتر این تصویر در بستر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دورۀ سامانی است. برای اینمنظور، از رویکرد آیکنوگرافی اروین پانوفسکی بهعنوان چارچوب تحلیلی استفاده شده و نتایج برپایۀ متون تاریخی و ادبی و منابع مکتوب همدوره با سامانیان تفسیر میگردد. با توجه به مسئله و روش پژوهشی، پرسشهای اصلی این پژوهش بدینشرح است: 1) چگونه تصویرسازی بازی چوگان بر سفالینۀ نیشابور، نمادهای مهارتهای نظامی و اجتماعی دورۀ سامانی را بازتاب میدهد؟ و دیگر 2) کدام معانی نمادین و فرهنگی در تصویر بازی چوگان بر سفالینۀ نیشابور در پیوند با مفاهیم آموزشی، اشرافی و سیاسی دورۀ سامانی مطرح است؟ روش این پژوهش تاریخی با رویکرد تحلیلی-تطبیقی و مبتنیبر مطالعات و گردآوری دادهها به شیوۀ کتابخانهای است. تفسیر این پژوهش مبتنیبر رویکرد تحلیلی-تطبیقی انجام گرفته است که تصویر بازی چوگان بر سفالینۀ نیشابور، نهتنها بازنمایی یک فعالیت تفریحی است؛ بلکه بهعنوان نمادی از مهارتهای رزمی و اجتماعی در طبقات اشرافی دورۀ سامانی عمل میکند؛ همچنین، این تصویر بهطور ضمنی مفاهیم مرتبط با قدرت سیاسی، شجاعت و هویت اجتماعی اشرافی را بازتاب میدهد. برآیند این پژوهش نشان میدهد که بازی چوگان، علاوهبر نمایاندن یک فعالیت جسمانی، بهعنوان بخشی از ساختار اجتماعی و سیاسی دورۀ سامانی در سفالینههای نیشابور مطرح میشود.
