روند تکوین و افول شهر قدیم دهدشت: همسنجی متون تاریخی با پژوهشهای باستانشناختی ارگ تاریخی
نویسندگان
1 استادیار پژوهشکدۀ باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
2 دکتری باستانشناسی، کارشناس امور هیئت علمی و هیئت امنا، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران (نویسندۀ مسئول).
doi
10.22084/nb.2025.30555.2751چکیده
ارگ یک شهر، نهتنها بهعنوان یک مرکز دفاعی و حکومتی مطرح است، بلکه بخش قابلتوجهی از تاریخ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی یک شهر را نیز روایت میکند. ارگها بهعنوان نماد حکومتی، همواره نقشی تأثیرگذار در تعاملات فرهنگی و تجاری داشتهاند. با توجه به اینکه یکی از عناصر مهم کالبدی شهرهای تاریخی را اَرگ بهعنوان بخش حاکمنشین هر شهر تشکیل میدهد، شناخت پیشینۀ شکلگیری و بنیان شهرها و نقش آنها در حیات سیاسی-اداری و اجتماعی هر منطقه در گرو شناخت عنصر کالبدی یاد شده است. تحلیل تاریخی شکلگیری، رونق و افول شهر قدیم دهدشت و مطالعۀ جنبههای گوناگون معماری و اهمیت یافتههای باستانشناختی ارگ تاریخی این شهر، انجام این پژوهش را ضروری ساخته است. طی سالهای 1399 و 1401 دو فصل کاوش و پیگردی ارگ تاریخی دهدشت با هدف خواناسازی برج و باروی آن انجام شد که افزونبر بقایای معماری، قطعات بسیار اندک سفالهای دوران تاریخی و گونههای متنوعی از سفالهای دوران اسلامی یافت شد. پژوهش حاضر در صدد پاسخ به دو پرسش در ارتباط با تاریخ شکلگیری، رونق و فروپاشی شهر و ارگ دهدشت است؛ این پرسشها عبارتنداز: 1) براساس منابع مکتوب تاریخی و همسنجی با یافتههای باستانشناختی، اَرگ تاریخی دهدشت بهعنوان مهمترین عنصر کالبدی این شهر، مربوط به چه دورهای بوده و روند شکلگیری، گسترش و ویرانی آن چگونه بوده است؟ 2) براساس یافتههای باستانشناختی حاصل از کاوش در ارگ بافت تاریخی دهدشت، و نیز مطالعۀ متون کُهن، برهمکنشهای فرهنگی و اقتصادی رستاق بلادشاپور به مرکزیت دهدشت در منطقۀ کوهگیلویه با مناطق دیگر چگونه بوده است؟روش گردآوری اطلاعات این پژوهش میدانی-اسنادی و روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و تاریخی-تحلیلی است. مطالعۀ بقایای معماری و یافتههای باستانشناختی ازجمله سفالها نشان میدهد ارگ تاریخی، دستکم از سدۀ چهارم هجریقمری مسکون بوده و تا اواسط دورۀ قاجار، حداقل سهبار بازسازی شده است. منابع تاریخی و شواهد باستانشناختی مانند یافتههای سفالی نشان میدهد که این شهر مبادلات فرامنطقهای با مناطق مختلف ایران، مانند: اصفهان، مشهد، کرمان و حتی کشورهای دوردست مانند: چین، هند و اروپا داشته است.
