فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از کهن‌ترین باورهای دنیای باستان، احترام و نیایش آتش است. این باور که ریشۀ آن به پیش از آئین زردشتی بازمی‌گردد، بعدتر وارد این آئین گردید و به یکی از عناصر لاینفک و مظاهر مهم این مذهب تبدیل شد. براساس مطالعات باستان‌شناسی و زبان‌شناسی، احتمالاً آئین زردشتی در هزارۀ دوم پیش‌ازمیلاد در آسیای میانه شکل گرفته است. در این برهۀ زمانی برخی بناها به‌عنوان آتشکده پیشنهاد شده است که درون آن‌ها، ظروف حاوی خاکستر احتمالاً آئینی یافت شده است. از دورۀ تاریخی بدین‌سو، به‌ویژه در هزارۀ اول پس‌ازمیلاد، با رواج آئین زردشتی، آتشکده‌ها و آتشدان‌ها شکلی ساختارمند یافتند. در این پژوهش تلاش می‌شود ضمن گونه‌شناسی آتشدان‌های آسیای میانه، تحولات شکلی ایجاد شده در آتشدان‌های زردشتی از سدۀ پنجم تا سدۀ هشتم میلادی مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. در این‌راستا، دو پرسش قابل طرح است؛ چه نوع آتشدان‌هایی در برهۀ زمانی پژوهش در آسیای میانه مورداستفاده قرار گرفته است؟ به‌علاوه، تحول شکلی این آتشدان‌ها از سدۀ پنجم میلادی تا سده‌های نخست اسلامی چگونه بوده است؟ به‌منظور پاسخ به پرسش‌های طرح‌شده، از روش توصیفی-تحلیلی استفاده گردیده است. به‌علاوه استفاده از داده‌های باستان‌شناسی به‌همراه بررسی مقایسه‌ای، رویکرد پژوهش حاضر در پاسخ به پرسش‌های پیشِ‌رو است. این پژوهش نشان می‌دهد آتشدان‌های آسیای میانه در حدفاصل سدۀ پنجم تا سدۀ هشتم میلادی، دارای چهار الگوی شکلی متفاوت و البته هم‌زمان بوده است: ۱) آتشدان‌های سایه‌بانی، ۲) آتشدان‌های ستونی، ۳) آتشدان‌های ساعت شنی و ۴) آتشدان‌های شماتیک. این آتشدان‌ها اغلب دارای اجزاء پایه، ستون، سرستون و مجمر بوده و در دو نوع قابل‌حمل و ثابت ساخته می‌شدند؛ درنهایت، تزئین آتشدان با انواع نقوش هندسی، گیاهی و نمادین، ضمن تأیید وجه زیبایی‌شناختی آن، بر وجود فضایی روحانی، همراه با انتقال احساس نشاط و سرزندگی به نیایشگر اشاره می‌کند.