فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

معماری دورۀ ساسانی شکل‌دهندۀ آثار یادمانی در ارتباط با تشریفات یا مراسم آئینی بوده است. کاخ‌ها، آتشکده‌ها و معابد آناهیتا جزو آثار شاخص این دوره هستند و عناصر متبرک آب و آتش هر دو در بقایای یادمان‌های ساسانی یافت می‌شود. با وجود پژوهش‌هایی دربارۀ اجزاء معماری مرتبط با آب و آتش در آتشکده‌ها و معابد آناهیتا، چگونگی ارتباط مجموعه‌های آئینی و تشریفاتی ساسانی با آب از نگاه سازماندهی فضایی کلی کمتر بررسی شده است. هدف این پژوهش ارائۀ خوانشی از الگوی معماری فضاهای آئینی، تشریفاتی ساسانی با محوریت آب است و بدین‌ترتیب قصد دارد بدین پرسش مهم پاسخ دهد که، آیا ساختار مشترکی در ارتباط با آب و منابع آن (همانند چشمه‌های مقدس، رودخانه‌ها) در شکل‌گیری معماری مجموعه‌های ساسانی وجود دارد؟ و هم‌چنین آیا اندام‌های مهم معماری ساسانی در ترکیب‌بندی کلی از منابع آب تأثیر گرفته‌اند؟ این پژوهش با روش تفسیری-تاریخی و مطالعات اسنادی و میدانی، ابتدا مهم‌ترین مجموعۀ بناهای آئینی و تشریفاتی ساسانی را بررسی کرده است. این مجموعه‌ها شامل آتشکده، کاخ و یا هر دو (مانند: مجموعۀ ساسانی فیروزآباد و تخت‌سلیمان)، هم‌چنین کاخ و شهر مرتبط با آن و نقش‌برجسته‌ها و مجموعه وابسته به آن‌ها است. تعبیر نقش‌برجسته‌ها به مثابه فضای قابل خوانش، به مفهوم تجربۀ انسان از آن به‌واسطۀ یک عنصر و یا نماد در معماری استناد شده است؛ سپس چینش بخش‌های مختلف بناها در ارتباط با سازماندهی منابع آب تحلیل شده‌اند. یافته‌های حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که مجموعه‌های مطالعه شده در جوار آب قرار داشته و سازماندهی فضایی و استقراری آن‌ها مرتبط با محور کلی است که آب در مرکز آن قرار دارد و جهت‌گیری و جای‌گیری اندام‌های مهم همانند ایوان‌ها را تحت‌تأثیر خود قرار داده است. جزئیات الگوهای مشترک مبتنی‌بر محوریت آب در بناهای مطالعه شده در این پژوهش در نتیجۀ تحلیل‌های تاریخی، کالبدی و فضایی ارائه شده‌اند.