نقشبرجستههای غرب شاهنشاهی اشکانی با تمرکز بر ایالت آدیابن
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلیسینا، همدان، ایران.
2 استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلیسینا، همدان، ایران (نویسندۀ مسئول).
doi
10.22084/nb.2025.30756.2763چکیده
نقشبرجسته، یکی از مهمترین دادههای باستانشناسی و هنری در دوران مختلف است. اشکانیان، بهعنوان یکی از مهمترین شاهنشاهیهای دوران باستان، دارای جنبههای ناشناختۀ هنری و تاریخی، بهویژه در زمینۀ نقوش برجسته است. پارتیان با شیوهای خاص حکومت میکردند و برخی از ایالتهای آن، مانند آدیابن، از استقلال نسبی برخوردار بودند. آدیابن، در غرب این شاهنشاهی، بهدلیل موقعیت استراتژیک خود در مرز بین دو امپراتوری اشکانی و روم، نقش مهمی در تحولات سیاسی، نظامی و فرهنگی منطقه ایفا میکرد. پژوهش حاضر به بررسی نقشبرجستههای باقیمانده از ایالت آدیابن در دورۀ اشکانی میپردازد. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل جایگاه آدیابن در دورۀ اشکانی و بررسی نقوش برجستۀ این منطقه بهمنظور درک بهتر هویت پارتی و تأثیرات فرهنگی، سیاسی و مذهبی آن است. پژوهش با رویکرد توصیفی، تحلیلی-تطبیقی و به روش کتابخانهای، با استفاده از دادههای تاریخی، جغرافیایی و باستانشناسی انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که کدامیک از نقشبرجستهها در محدودۀ ایالت آدیابن ازنظر سبکی میتواند در بازۀ زمانی حکومت اشکانیان قرار گیرد؟ همچنین، نقوشبرجستۀ آدیابن چه ارتباطی با هنر دورههای مختلف دارد و چه تفاوتها و شباهتهایی با دیگر مناطق تحت نفوذ اشکانیان دارد؟ نتایج مطالعات نشان میدهد که درمجموع ۱۳ نقشبرجسته در مناطق: باتس-حریر، آمدیه، خنس-باویان، گلی زردک و ربانا-مرقولی در محدودۀ آدیابن دورۀ اشکانی قابلبررسی است. این نقوش تلفیقی از هنر پارتی با عناصر محلی (بهویژه هترا) و هلنیستی است و بازتابدهندۀ هویت فرهنگی و سیاسی حاکمان این منطقه است. همچنین، این نقوش نشاندهندۀ اهمیت آدیابن بهعنوان یک منطقۀ مرزی کلیدی در دورۀ اشکانی و تأثیرات متقابل هنری بین اشکانیان، روم و فرهنگهای محلی منطقه است. در نقوش برجستۀ آدیابن، نقوش افراد لمیده و همچنین نشانی از تغییرات مذهبی به یهودیت و مسیحیت مشاهده نمیشود، بلکه سنتهای پارتی و منطقهای که در حوزۀ وسیعی از مناطق اشکانی وجود دارند، نمایش داده شدهاند.
