فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نقش‌مایۀ بزکوهی از قدیمی‌ترین نقوش کاربردی در هنر جهان باستان به‌شمار می‌آید و جایگاه ویژه‌ای نیز در هنر ایران داشته و در بیشتر صخره‌نگاره‌ها و غارنگاره‌های باستانی و آثار پیش‌ازتاریخ در اشکال واقع‌گرا، تلخیص‌یافته و انتزاعی دیده می‌شود. بی‌تردید چنین نقشی که حاوی معانی حیاتی زایندگی، زندگی و حفاظت بوده و تا پایان دورۀ ساسانی هم‌چنان پرتکرار است؛ در دوران اسلامی نیز تداوم می‌یابد. پژوهش‌های بسیاری دربارۀ انواع نقش بز در مناطق مختلف و دوره‌های تاریخی انجام شده، اما در هیچ‌یک روند پیدایی، تحول و یا تطوّر آن بررسی نشده و هنوز نقوش حاصل از تطوّر آن در دوران اسلامی مشخص نیست. این مهم که سیر تکوین و تطور نقش بز و شاخ‌های مؤکد آن در هنر ایران باستان چه روندی داشته و دارای چه مضامینِ هنری بوده و بازآفرینی آن در هنرهای دوران اسلامی چگونه تداوم‌یافته و دارای چه مفاهیمی بوده است؟ و کدام‌یک از نقوش دوران اسلامی حاصل این تطور و دگردیسی هستند؟ از مهم‌ترین پرسش‌هایی است که در پژوهش حاضر سعی‌شده به آن‌ها پاسخ داده شود. روش تحقیق توصیفی، تحلیلی و براساس تطبیق نقوش است. نمونه‌های انتخابی از نقش‌های بز و شاخ‌های آن و نقوش تزئینی در هنر ایران باستان تا دوران میانۀ اسلامی موردمطالعه، ترسیم و تحلیل قرار گرفتند. نتایج به‌دست آمده از تحلیل و تطبیق نقوش نشان می‌دهد نقش بز که همواره در کنار درخت مقدس زندگی (اشاره به منظومۀ درخت آسوریک) قرار دارد، ابتدا در شاخ مارپیچی آن خلاصه شده و سپس با گیاه مقدس زندگی یگانه می‌شود. این تلفیق به مرور با بال‌های پرندگان نیز می‌آمیزد. نقش تلفیقی حاصله از نمادهای سه‌گانۀ شاخ بز، گیاه مقدس و بال‌های پرندگان در دورۀ ساسانی، اسلیمی‌ها و ختایی‌های اولیه را به‌وجود آورده‌اند. شبه‌اسلیمی‌ها و شبه‌ختایی‌ها با ساختارهای هندسی تقارن چرخشی مارپیچی گردونۀ مهر(چلیپا) تلفیق‌شده و در دوران اسلامی به‌صورت اسلیمی و ختایی تکامل می‌یابند.